გურგენი
514–522 (ტრად.; ზოგი ისტორიკოსი აიგივებს ვახტანგ გორგასალთან სახელების მსგავსების გამო)
ისტორია და მმართველობა
გურგენი — ქართლის მეფე VI საუკუნის 20-იან წლებში გურგენი VI საუკუნის დასაწყისის ქართლის მეფე იყო, რომლის სახელიც განსაკუთრებით დაკავშირებულია 523 წლის აჯანყებასთან სასანიანთა ირანის წინააღმდეგ. მისი მმართველობის პერიოდი იმ მნიშვნელოვანი ეტაპის ნაწილია, როდესაც ქართლის სამეფო ირანის პოლიტიკური გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა, ხოლო ქართლის ქრისტიანი მოსახლეობა ირანის რელიგიური და პოლიტიკური პოლიტიკის წინააღმდეგ სულ უფრო მეტად იბრძოდა. გურგენის შესახებ ცნობები განსხვავებული წყაროებიდან არათანაბრად არის შემონახული. იგი მოიხსენიება VI საუკუნისბიზანტიელი ისტორიკოსის, პროკოპი კესარიელის, თხზულებაში, ხოლო ქართულ ისტორიულ წყაროებში მისი სახელი არ გვხვდება. სწორედ ამიტომ გურგენის ცხოვრების შესახებ ყველაზე მნიშვნელოვანი ცნობები პროკოპეს მონათხრობიდან მომდინარეობს. გურგენი ქართლის სამეფოს მეფე იყო იმ დროს, როდესაც სასანიანთა ირანის გავლენა აღმოსავლეთ საქართველოზე ძლიერად ვრცელდებოდა. ირანის ხელისუფლება ცდილობდა ქართლის პოლიტიკურ კონტროლთან ერთად ქვეყნის რელიგიურ ცხოვრებაზეც გავლენის გაძლიერებას. ამ პოლიტიკის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიმართულება იყო მაზდეანობის, ანუ ზოროასტრიზმის, გავრცელება. გურგენის მეფობის დროს ირანის ხელისუფლებამ საქართველოში მაზდეანობის ძალით გავრცელება გადაწყვიტა. ეს გადაწყვეტილება განსაკუთრებით მძიმე იყო ქრისტიანი ქართლისთვის, რადგან ქრისტიანობა უკვე რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში ქვეყნის სახელმწიფოებრივი და კულტურული ცხოვრების საფუძველს წარმოადგენდა. ამ ვითარებამ გურგენი ირანის წინააღმდეგ აჯანყების გზაზე დააყენა. მან ფარული მოლაპარაკება დაიწყო ბიზანტიის იმპერატორ იუსტინე I-თან და დახმარება სთხოვა ირანის წინააღმდეგ ბრძოლაში. გურგენი იმედოვნებდა, რომ ბიზანტიის სამხედრო მხარდაჭერით შეძლებდა ქართლში ირანის გავლენის შემცირებას. 523 წელს გურგენმა ქართლის აჯანყებას უხელმძღვანელა. აჯანყება უფრო ფართო კავკასიური წინააღმდეგობის ნაწილი გახდა და მას სომხებიც შეუერთდნენ. ამ მოვლენებში აშკარად ჩანდა ბიზანტიასა და ირანს შორის არსებული დაპირისპირების გავლენა კავკასიის ქრისტიანულ ქვეყნებზე. აჯანყებულთა მდგომარეობა თავიდან ხელსაყრელი ჩანდა, რადგან ბიზანტიის იმპერატორმა იუსტინე I-მ მათი მხარდაჭერა დააპირა. თუმცა ბიზანტიელთა სამხედრო დახმარება საკმარისი არ აღმოჩნდა. ირანის ხელისუფლებამ ქართლში დიდი ლაშქარი გამოგზავნა ვოისის სარდლობით.გურგენმა დაინახა, რომ მის ხელთ არსებული ძალები ირანელთა მრავალრიცხოვან არმიას ვერ გაუმკლავდებოდა. მან ოჯახთან და აჯანყებაში მონაწილე ქართველ დიდებულებთან ერთად ქართლი დატოვა და თავდაპირველად ეგრისში, დასავლეთ საქართველოში, შეაფარა თავი. ეგრისიდან გურგენი და მისი თანამოაზრეები ბიზანტიის ტერიტორიაზე გადავიდნენ. ამით დასრულდა 523 წლის აჯანყების აქტიური ეტაპი. ქართლში დარჩენილი აჯანყებულები უმეთაუროდ აღმოჩნდნენ და საბოლოოდ ირანელებმა დაამარცხეს. აჯანყების დამარცხებას მძიმე შედეგები მოჰყვა. ბევრი ქართველი იძულებული გახდა ქართლი დაეტოვებინა. ირანის ხელისუფლებამ კიდევ უფრო გააძლიერა კონტროლი ქვეყანაზე და ქართლის პოლიტიკური მდგომარეობა მნიშვნელოვნად დამძიმდა. პროკოპი კესარიელის ცნობით, სწორედ 523 წლის მოვლენების შემდეგ ირანელებმა ქართლში მეფობა გააუქმეს. თუმცა თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში ეს ცნობა პირდაპირ და საბოლოო ფაქტად აღარ განიხილება, რადგან სხვა ბიზანტიური წყაროები მიუთითებენ, რომ გურგენის შემდეგ ქართლში მეფობა გარკვეული პერიოდის განმავლობაში კვლავ არსებობდა. გურგენის აჯანყების ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი რელიგიური პოლიტიკა იყო. ირანის ხელისუფლება ცდილობდა ქართლში მაზდეანობის გავრცელებას, რასაც ქრისტიანი მოსახლეობის წინააღმდეგობა მოჰყვა. ამგვარად, აჯანყებას ერთდროულად ჰქონდა პოლიტიკური და რელიგიური ხასიათი. გურგენის გადაწყვეტილება ბიზანტიისთვის დახმარების თხოვნის შესახებ ასევე აჩვენებს, რომ ქართლის მეფე ცდილობდა ირანის პოლიტიკური გავლენის საპირწონედ ქრისტიანულ ბიზანტიასთან კავშირის გამოყენებას. ქართლისთვის ბიზანტია ბუნებრივი მოკავშირე იყო არა მხოლოდ პოლიტიკური, არამედ რელიგიური თვალსაზრისითაც.523 წლის მოვლენები მხოლოდ ქართლის შიდა აჯანყებად არ დარჩენილა. ისინი ბიზანტიასა და სასანიანთა ირანს შორის ფართო დაპირისპირების ნაწილად იქცა. ორივე იმპერია ცდილობდა კავკასიაში საკუთარი გავლენის განმტკიცებას, ხოლო ქართლი ამ დიდი პოლიტიკური ძალების ინტერესთა გადაკვეთის ცენტრში აღმოჩნდა. გურგენის აჯანყების დამარცხების მიუხედავად, ირანის ხელისუფლებამ საბოლოოდ უარი თქვა საქართველოში მაზდეანობის ძალით გავრცელების პოლიტიკაზე. ამ თვალსაზრისით 523 წლის წინააღმდეგობას მნიშვნელოვანი შედეგი ჰქონდა: ქართლში ქრისტიანული სარწმუნოების მდგომარეობა შენარჩუნდა. გურგენმა თავისი ოჯახითა და მომხრეებით ბიზანტიას შეაფარა თავი. 532 წელს ბიზანტიასა და ირანს შორის დაიდო ე.წ. „უვადო ზავი“, რომლის პირობებმაც გაქცეულებს სამშობლოში დაბრუნების შესაძლებლობა მისცა. გურგენი და მისი ოჯახის წევრები, მათ შორის მისი შვილები პერანი და ბაკური, ბიზანტიაში დარჩნენ. გურგენის შვილებმა ბიზანტიის სამსახურში მნიშვნელოვანი კარიერა გააკეთეს. პერანი და ბაკური სამხედრო მოღვაწეებად იქცნენ და ბიზანტიის იმპერიის სამხედრო სამსახურში მონაწილეობდნენ. ამგვარად, გურგენის ოჯახმა, მიუხედავად ქართლის დატოვებისა, ბიზანტიის პოლიტიკურ და სამხედრო ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა. გურგენის ცხოვრების ბოლო პერიოდი ბიზანტიასთან არის დაკავშირებული. მისი შემდგომი ბედი წყაროებში სრულად არ არის აღწერილი, თუმცა ცნობილია, რომ იგი და მისი ოჯახი ბიზანტიაში დარჩნენ. გურგენის მეფობის მთავარი ისტორიული მოვლენა 523 წლის აჯანყებაა. მისი მმართველობის შესახებ სხვა სახის ცნობები შედარებით მწირია, ამიტომ მისთვის ისეთი შიდა რეფორმების, სამხედრო გამარჯვებებისა თუ ტერიტორიული დაპყრობების მიწერა, რომლებიც სანდო წყაროებით არ დასტურდება, საფუძვლიანი არ იქნება.გურგენის ისტორიული მნიშვნელობა განსაკუთრებით კარგად ჩანს ქართლის პოლიტიკური და რელიგიური მდგომარეობის კონტექსტში. მისი აჯანყება იყო ქართლის მცდელობა, წინააღმდეგობა გაეწია სასანიანთა ირანის პოლიტიკური კონტროლისა და რელიგიური ზეწოლისთვის. გურგენის აჯანყება ასევე მნიშვნელოვანი მოვლენაა ქართული ქრისტიანობის ისტორიაში. ქართლის მოსახლეობამ და მმართველმა ირანის მიერ მაზდეანობის ძალით გავრცელებას წინააღმდეგობა გაუწიეს და საბოლოოდ ქრისტიანული სარწმუნოების შენარჩუნება შეძლეს. გურგენის მმართველობის პერიოდი ქართლის სამეფოს ისტორიაში ერთ-ერთი გარდამავალი ეტაპი იყო. მის შემდეგ ირანის გავლენა ქვეყანაში კიდევ უფრო გაძლიერდა და ქართლის სამეფოს დამოუკიდებლობის საკითხი უფრო რთული გახდა. რამდენიმე ათწლეულის შემდეგ ქართლის პოლიტიკური წყობა საბოლოოდ შეიცვალა და მეფის ხელისუფლების ნაცვლად ერისმთავრის ინსტიტუტი ჩამოყალიბდა. გურგენის სახელი ამ ისტორიულ პროცესში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან იგი იმ უკანასკნელ ქართლის მეფეთა შორის იყო, რომლებიც ირანის პოლიტიკური და რელიგიური გავლენის წინააღმდეგ აქტიურად იბრძოდნენ. გურგენის ისტორიული მნიშვნელობა გურგენი VI საუკუნის ქართლის ისტორიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მეფეა. მისი სახელი უპირველესად 523 წლის აჯანყებას უკავშირდება, როდესაც მან სასანიანთა ირანის წინააღმდეგ ბრძოლა დაიწყო. მისი აჯანყების მიზეზი მხოლოდ პოლიტიკური დამოუკიდებლობის საკითხი არ ყოფილა. ირანის ხელისუფლების მცდელობამ, ქართლში მაზდეანობა ძალით გაევრცელებინა, ქრისტიანი მოსახლეობის წინააღმდეგობა გამოიწვია. გურგენმა ამ წინააღმდეგობას სათავეში ჩაუდგა და დახმარებისთვის ბიზანტიის იმპერატორს მიმართა.აჯანყება დამარცხდა და გურგენს ქართლის დატოვება მოუხდა, თუმცა მისმა ბრძოლამ მნიშვნელოვანი შედეგი გამოიღო: ირანის ხელისუფლებამ საბოლოოდ ხელი აიღო საქართველოში სარწმუნოების ძალით შეცვლის პოლიტიკაზე. გურგენის ისტორია მნიშვნელოვანია ასევე იმიტომ, რომ მისი ოჯახი ბიზანტიაში დამკვიდრდა. მისი შვილები პერანი და ბაკური ბიზანტიის სამხედრო სამსახურში ცნობილი სარდლები გახდნენ. გურგენის მმართველობა ქართლის ისტორიის იმ რთული ეპოქის სიმბოლოდ იქცა, როდესაც ქვეყანა ორ დიდ სახელმწიფოს — ბიზანტიის იმპერიასა და სასანიანთა ირანს — შორის პოლიტიკური დაპირისპირების ცენტრში იყო. მისი აჯანყება კი ქართული სახელმწიფოსა და ქრისტიანული სარწმუნოების დაცვის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მცდელობას წარმოადგენდა.
მნიშვნელოვანი თარიღები
523 წელი — გურგენის მეთაურობით ქართლის აჯანყება სასანიანთა ირანის წინააღმდეგ. 523 წელი — აჯანყების დამარცხების შემდეგ გურგენისა და მისი ოჯახის ქართლიდან წასვლა. 532 წელი — ბიზანტიასა და ირანს შორის „უვადო ზავის“ დადება, რომლის პირობებმაც გაქცეულებს სამშობლოში დაბრუნების შესაძლებლობა მისცა.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
იუსტინე I — ბიზანტიის იმპერატორი, რომელსაც გურგენმა დახმარება სთხოვა ირანის წინააღმდეგ აჯანყების დროს. ვოისი — ირანის სარდალი, რომელიც 523 წელს ქართლში აჯანყების ჩასახშობად გამოგზავნილ ლაშქარს ხელმძღვანელობდა.პერანი — გურგენის ძე, რომელიც ბიზანტიის სამხედრო სამსახურში მოღვაწეობდა. ბაკური — გურგენის ძე, რომელიც მოგვიანებით ბიზანტიის სამხედრო სამსახურში მნიშვნელოვანი სარდალი გახდა. პროკოპი კესარიელი — VI საუკუნის ბიზანტიელი ისტორიკოსი და გურგენის შესახებ ყველაზე მნიშვნელოვანი შემონახული ცნობების ავტორი. .
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.