დაჩი
502–514 (ტრად.)
ისტორია და მმართველობა
დაჩი უჯარმელი ქართლის მეფე და ვახტანგ I გორგასლის ძე და მემკვიდრე იყო. მისი მმართველობა VI საუკუნის დასაწყისს მიეკუთვნება. დაჩის ეპოქა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია თბილისის ისტორიაში, რადგან სწორედ მან დაასრულა მამის მიერ დაწყებული თბილისის გამაგრებისა და ქალაქის განვითარების საქმე და ქართლის სამეფოს სატახტო ქალაქი მცხეთიდან თბილისში გადაიტანა. NNational Library of Georgia+1 დაჩი ვახტანგ გორგასლის პირველი მეუღლის, ირანელი ქალის ბალანდუხტის ძე იყო. იგი სამეფო ოჯახში დაიბადა და ბავშვობიდანვე მომავალი მეფობისთვის ამზადებდნენ. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, დაჩი იზრდებოდა უჯარმაში, რის გამოც მას „უჯარმელი“ ეწოდა. უჯარმა ამ პერიოდში ქართლის აღმოსავლეთ ნაწილის ერთ- ერთი მნიშვნელოვანი პოლიტიკური და სამხედრო ცენტრი იყო. დაჩის ბავშვობისა და აღზრდის შესახებ მთავარი ცნობები ჯუანშერის „ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისას“ გვაწვდის. ამ წყაროს მიხედვით, ვახტანგმა თავისი მემკვიდრე უჯარმაში დატოვა და მის აღზრდას განსაკუთრებული ყურადღებადაუთმო. სწორედ უჯარმასთან დაკავშირებულმა ბავშვობის წლებმა დაუმკვიდრა დაჩის ის ზედწოდება, რომლითაც იგი ქართულ ისტორიაშია ცნობილი. ვახტანგ გორგასლის გარდაცვალების შემდეგ ქართლის სამეფო ტახტზე დაჩი ავიდა. მისი მმართველობის შესახებ წყაროები შედარებით მწირია და დაჩის მეფობის პერიოდის მთავარი მოვლენები სწორედ თბილისის განვითარებასა და სამეფო რეზიდენციის გადატანას უკავშირდება. დაჩის მმართველობის უმნიშვნელოვანესი სახელმწიფოებრივი ნაბიჯი იყო თბილისის სატახტო ქალაქად ქცევა. ვახტანგ გორგასალმა თბილისის ტერიტორიის განვითარებასა და ქალაქის გამაგრებას საფუძველი ჩაუყარა, ხოლო დაჩიმ მამის დაწყებული საქმე დაასრულა. ჯუანშერის ცნობით, დაჩიმ დაასრულა თბილისის ზღუდის მშენებლობა და მამის ანდერძის შესაბამისად სამეფო ტახტი მცხეთიდან თბილისში გადაიტანა. დედაქალაქის თბილისში გადატანას ქართლის ისტორიისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა. თბილისი მდებარეობდა მნიშვნელოვან სავაჭრო და საკომუნიკაციო გზებზე და მისი განვითარება ქართლის სამეფოს პოლიტიკურ ცხოვრებას ახალი მიმართულებით წარმართავდა. ამ გადაწყვეტილებით თბილისმა თანდათან შეიძინა ის მნიშვნელობა, რომელიც შემდგომ საუკუნეებში საქართველოს ისტორიის უმნიშვნელოვანეს ქალაქად აქცევდა. მცხეთამ ამ ცვლილების შემდეგ თავისი პოლიტიკური მნიშვნელობის დაკარგვის მიუხედავად, განსაკუთრებული როლი შეინარჩუნა. ჯუანშერის ცნობით, იგი საკათოლიკოსო ცენტრად დარჩა. ამგვარად, ქართლის სამეფოს საერო პოლიტიკური ცენტრი თბილისი გახდა, ხოლო მცხეთამ ქრისტიანული ეკლესიის მთავარი ცენტრის ფუნქცია შეინარჩუნა. დაჩის მმართველობის დროს თბილისში მოსახლეობაც გაიზარდა. ქალაქის განვითარებასთან ერთად იქ ახალი საეკლესიო ნაგებობებიც აშენდა. საქართველოს ეროვნულ ენციკლოპედიასა და საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიულ ლექსიკონში აღნიშნულია, რომ დაჩის დროს თბილისში მარიამწმიდის ეკლესია აშენდა; მოგვიანებით ეს ტაძარი ანჩისხატის სახელით გახდა ცნობილი. NNational Library of Georgia+1 თბილისის განვითარება მხოლოდ ქალაქის გაფართოებას არ ნიშნავდა. სატახტო ქალაქის გადატანამ ქართლის სამეფოს პოლიტიკური ცენტრი აღმოსავლეთ საქართველოში მდებარე ქალაქში გადაიტანა და ამით საფუძველი ჩაეყარა თბილისის იმ განსაკუთრებულ სახელმწიფოებრივ მნიშვნელობას, რომელიც მან საქართველოს ისტორიაში საუკუნეების განმავლობაში შეინარჩუნა. დაჩის მეფობის პერიოდში ქართლის სამეფო კვლავ სასანიანთა ირანის პოლიტიკური გავლენის გარემოში არსებობდა. ვახტანგ გორგასლის დროს დაწყებული დაპირისპირების შემდეგ ქართლის მეფეებს კვლავ უწევდათ რთული ურთიერთობის შენარჩუნება ირანთან. დაჩის მეფობის კონკრეტული სამხედრო კამპანიების შესახებ სანდო ცნობები მწირია, ამიტომ მისთვის ისეთი სამხედრო გამარჯვებების ან ფართომასშტაბიანი ლაშქრობების მიწერა, რომლებიც წყაროებით მკაფიოდ არ დასტურდება, საფუძვლიანი არ იქნებოდა. დაჩის ეპოქაში ქრისტიანობა ქართლის სამეფოს სახელმწიფოებრივი და კულტურული ცხოვრების მნიშვნელოვან საფუძვლად რჩებოდა. დედაქალაქის თბილისში გადატანამ და ახალი ეკლესიის მშენებლობამ ქალაქის ქრისტიანული ხასიათის ჩამოყალიბებასაც შეუწყო ხელი. დაჩის მმართველობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი შედეგი იყო თბილისის პოლიტიკური და დემოგრაფიული გაძლიერება. ახალი სატახტო ქალაქი თანდათან იქცა სამეფო ხელისუფლების მთავარ საყრდენად. ამ პროცესისმნიშვნელობა განსაკუთრებით კარგად ჩანს შემდგომი საუკუნეების ისტორიაში, როდესაც თბილისი საქართველოს პოლიტიკური ცხოვრების მთავარი ცენტრი გახდა. დაჩის გარდაცვალების ზუსტი თარიღი ერთმნიშვნელოვნად დადგენილი არ არის. „ქართლის ცხოვრების“ ერთ ქრონოლოგიურ ტრადიციაში მისი მეფობა დაახლოებით თხუთმეტ წელს გაგრძელდა და მისი გარდაცვალება დაახლოებით 506 წლით თარიღდება, თუმცა სხვა ისტორიულ ქრონოლოგიებში განსხვავებული დათარიღება გვხვდება. ამიტომ დაჩის მეფობის ზუსტი წლების დადგენა სიფრთხილით უნდა მოხდეს. IIverieli+1 დაჩის შემდეგ ქართლის სამეფო ტახტზე მისი ძე ბაკური ავიდა. ამით გაგრძელდა ვახტანგ გორგასლის მიერ შექმნილი სამეფო დინასტიური ხაზი და ქართლის პოლიტიკური ისტორია ახალი ეტაპისკენ წავიდა. IIverieli დაჩი უჯარმელი ქართული ისტორიისთვის უპირველესად ცნობილია როგორც მეფე, რომელმაც ვახტანგ გორგასლის მიერ დაწყებული თბილისის განვითარების საქმე დაასრულა და ქალაქი ქართლის სამეფოს სატახტო ცენტრად აქცია. მიუხედავად იმისა, რომ მის შესახებ ცნობები ბევრად უფრო მწირია, ვიდრე მისი სახელოვანი მამის შესახებ, მისი გადაწყვეტილება საქართველოს ისტორიისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობის აღმოჩნდა. თბილისის დედაქალაქად ქცევა დაჩის მეფობის ყველაზე მნიშვნელოვანი სახელმწიფოებრივი შედეგია. ამ ნაბიჯმა განსაზღვრა ქალაქის შემდგომი პოლიტიკური განვითარება და საბოლოოდ თბილისი საქართველოს სახელმწიფოებრივი ცხოვრების მთავარ ცენტრად აქცია. დაჩის ისტორიული მნიშვნელობა სწორედ ამ საქმიანობით არ შემოიფარგლება. მისი მმართველობა გვიჩვენებს ვახტანგ გორგასლის ეპოქიდან მომდევნო პერიოდის გაგრძელებას, როდესაც ქართლის სამეფო ცდილობდა შეენარჩუნებინასაკუთარი სახელმწიფოებრივი და ქრისტიანული ტრადიციები რთულ რეგიონულ პოლიტიკურ გარემოში. დაჩი უჯარმელი საქართველოს ისტორიაში დარჩა როგორც მეფე, რომელმაც მამის პოლიტიკური მემკვიდრეობა გააგრძელა და ქართლის სამეფოსთვის ახალი სატახტო ცენტრი დაამკვიდრა. თბილისის საბოლოო აღზევების პროცესში მისი როლი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან სწორედ მისი მმართველობის დროს დასრულდა ქალაქის ზღუდის მშენებლობა და სამეფო რეზიდენცია მცხეთიდან თბილისში გადავიდა.
მნიშვნელოვანი თარიღები
VI საუკუნის დასაწყისი — დაჩი უჯარმელის მეფობის პერიოდი. დაახლოებით 491 წელი — „ქართლის ცხოვრების“ ერთ ქრონოლოგიურ ტრადიციაში დაჩის გამეფების თარიღად მითითებული წელი. დაახლოებით 506 წელი — „ქართლის ცხოვრების“ იმავე ქრონოლოგიური ტრადიციის მიხედვით დაჩის გარდაცვალების სავარაუდო თარიღი. დაჩის მეფობის პერიოდი — თბილისის ზღუდის მშენებლობის დასრულება და სატახტო ქალაქის მცხეთიდან თბილისში გადატანა.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ვახტანგ I გორგასალი — ქართლის მეფე, დაჩი უჯარმელის მამა და წინამორბედი. ბალანდუხტი — ვახტანგ გორგასლის პირველი მეუღლე და დაჩის დედა. პეტრე კათოლიკოსი — ქართლის ეკლესიის მეთაური ვახტანგ გორგასლის ეპოქაში, რომლის დროსაც ქართლის ეკლესიის ორგანიზაციული გაძლიერება დაიწყო.ბაკური — დაჩი უჯარმელის ძე და მისი მემკვიდრე ქართლის სამეფო ტახტზე. დაჩი უჯარმელის ისტორიული მნიშვნელობა დაჩი უჯარმელის მეფობა ქართლის ისტორიისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია თბილისის გამო. მან დაასრულა ვახტანგ გორგასლის მიერ დაწყებული თბილისის ზღუდის მშენებლობა და მამის ანდერძის შესაბამისად სამეფო რეზიდენცია მცხეთიდან თბილისში გადაიტანა. ამ გადაწყვეტილებამ საქართველოს პოლიტიკური ისტორიის შემდგომ განვითარებაზე უდიდესი გავლენა მოახდინა. თბილისმა თანდათან დაიმკვიდრა ქართლის, შემდეგ კი საქართველოს პოლიტიკური ცენტრის როლი. მცხეთამ კი შეინარჩუნა თავისი განსაკუთრებული საეკლესიო მნიშვნელობა. დაჩი უჯარმელი ამიტომ ქართული სახელმწიფოებრიობის ისტორიაში იმ მეფედ რჩება, რომლის მმართველობის დროსაც თბილისმა საბოლოოდ დაიწყო ქართლის სამეფოს მთავარი პოლიტიკური ცენტრის ფუნქციის შესრულება. მისი სახელი დაკავშირებულია არა მხოლოდ ვახტანგ გორგასლის მემკვიდრეობასთან, არამედ იმ ისტორიულ გადაწყვეტილებასთანაც, რომელმაც საქართველოს მომავალი პოლიტიკური გეოგრაფია მნიშვნელოვნად განსაზღვრა.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.