ვახტანგ I
447–502 (ტრად., ცნობილია აგრეთვე როგორც ვახტანგ გორგასალი)
ისტორია და მმართველობა
ვახტანგ I გორგასალი — ქართლის მეფე (V საუკუნის II ნახევარი, დაახლოებით 449–502) ვახტანგ I გორგასალი ქართლის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მეფე და ქართული სახელმწიფოებრიობის ისტორიაში ერთ-ერთი გამორჩეული პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე იყო. მისი მეფობის პერიოდი V საუკუნის მეორე ნახევარს მოიცავს და დაკავშირებულია ქართლის სამეფო ხელისუფლების გაძლიერებასთან, ირანის პოლიტიკური ბატონობის წინააღმდეგ ბრძოლასთან, ეკლესიის გარდაქმნასთან და თბილისის პოლიტიკური ცენტრის მნიშვნელობის ზრდასთან. ვახტანგის შესახებ ცნობები დაცულია ქართულ და სომხურ ისტორიულ წყაროებში, მათ შორის ჯუანშერის „ცხოვრებაში ვახტანგ გორგასლისა“ და V საუკუნის სომეხი ისტორიკოსის ლაზარ ფარპეცის თხზულებაში. ვახტანგი ქართლის მეფე მირდატ V-ისა და დედოფალ საგდუხტის ძე იყო. მისი მამა მირდატ V მეფობდა ქართლში, ხოლო დედა საგდუხტი წარმოშობით ირანთან დაკავშირებული დიდგვაროვანი ოჯახიდან იყო. მამის გარდაცვალების შემდეგ ვახტანგი ჯერ კიდევ ძალიან ახალგაზრდა იყო და ქვეყნის მართვაში მნიშვნელოვანი როლი დედამისმა შეასრულა. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, ვახტანგი დაახლოებით შვიდი წლის ასაკში დარჩა მამის გარეშე. მიუხედავად მცირე ასაკისა, იგი მეფედ იქნა აღიარებული, ხოლო ქვეყნის მართვაში თავდაპირველად საგდუხტიმონაწილეობდა. მოგვიანებით ვახტანგმა თავად აიღო სამეფო ხელისუფლება ხელში და დაიწყო აქტიური სამხედრო და პოლიტიკური მოღვაწეობა. ვახტანგის დაბადების ზუსტი თარიღი თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში საბოლოოდ დადგენილი არ არის. საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიულ მონაცემებში მისი დაბადების წლად 442 წელია მითითებული, ხოლო საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ენციკლოპედიურ გამოცემაში მისი მეფობა 449–502 წლებით არის დათარიღებული. ამიტომ მისი ცხოვრების ქრონოლოგიის აღწერისას უფრო უსაფრთხოა V საუკუნის მეორე ნახევრის პერიოდის მითითება. ვახტანგის ზედწოდება „გორგასალი“ განსაკუთრებით ცნობილია ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში. საქართველოს ენციკლოპედიის მიხედვით, ეს სახელი სპარსულ „გორგასარ“-ს უკავშირდება და „მგლისთავას“ ნიშნავს. ტრადიციის თანახმად, მისი მუზარადის გამოსახულებამ განაპირობა ეს ზედწოდება, რომლითაც იგი შემდგომში გახდა ცნობილი. ვახტანგის მეფობის დასაწყისში ქართლის სამეფო რთულ მდგომარეობაში იმყოფებოდა. ქვეყანა სასანიანთა ირანის პოლიტიკური გავლენის ქვეშ იყო და ქართლის მეფეს ირანის ინტერესების გათვალისწინება უწევდა. ამავე დროს, ქართლის მთიანეთში და მის მეზობელ ტერიტორიებზე სხვადასხვა ძალა ცდილობდა საკუთარი გავლენის განმტკიცებას. ვახტანგმა თანდათან დაიწყო სამეფო ხელისუფლების გაძლიერება და ქვეყნის პოლიტიკური ცენტრალიზაცია. მისი მთავარი მიზანი იყო ქართლის სამეფო ხელისუფლების გაძლიერება და იმ დიდგვაროვანი ძალების შეზღუდვა, რომლებიც მეფის ცენტრალური ხელისუფლებისგან დამოუკიდებლად მოქმედებდნენ. ვახტანგის მმართველობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიმართულება ჩრდილოეთ კავკასიასთან ურთიერთობა იყო. 447 წელს, ქართული წყაროს მიხედვით, იგი ჩრდილოეთ კავკასიაში ლაშქრობდა. ამ ლაშქრობაში მას დახმარება გაუწია ვარაზ-ბაკურმა, ქართლისა და ალბანეთის მარზპანმა,რომელმაც ვახტანგს 12 000 მეომარი მიაშველა. ამ ლაშქრობის შედეგად ვახტანგმა თავისი და, მირანდუხტი, ტყვეობიდან გამოიხსნა. ვახტანგის სამხედრო საქმიანობა მხოლოდ ჩრდილოეთ კავკასიით არ შემოიფარგლებოდა. იგი ცდილობდა ქართლის პოლიტიკური გავლენის გაფართოებას და იმ ტერიტორიებზე საკუთარი ძალაუფლების განმტკიცებას, რომლებიც ქართლის სამეფოს ისტორიულ ინტერესთა სფეროს წარმოადგენდა. V საუკუნის შუა ხანებში ვახტანგის მთავარი პოლიტიკური მოწინააღმდეგე სასანიანთა ირანი გახდა. ირანის შაჰები ცდილობდნენ ქართლის მეფის ერთგულების უზრუნველყოფას და ქვეყნის პოლიტიკური კონტროლის შენარჩუნებას. ვახტანგმა თავდაპირველად ირანის ვასალის სტატუსი შეინარჩუნა, მაგრამ შემდგომში მისი პოლიტიკა თანდათან უფრო დამოუკიდებელი გახდა. ქართლისა და ირანის ურთიერთობა განსაკუთრებით გამწვავდა მას შემდეგ, რაც ვახტანგმა ქრისტიანული ეკლესიისა და სამეფო ხელისუფლების გაძლიერება დაიწყო. მისთვის ეკლესიის დამოუკიდებლობისა და სამეფო ხელისუფლების განმტკიცება ერთმანეთთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული. ვახტანგის მეფობის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი სახელმწიფოებრივი ნაბიჯი ქართლის ეკლესიის ორგანიზაციულ ცვლილებას უკავშირდება. მან თანამდებობიდან გადააყენა ქართლის მთავარეპისკოპოსი მიქაელი და მის ნაცვლად ეკლესიის სათავეში პეტრე დააყენა. შემდგომში ქართლის ეკლესიის მეთაური უკვე კათოლიკოსის სტატუსით იყო წარმოდგენილი. საქართველოს ეროვნული აკადემიის ენციკლოპედიური გამოცემის მიხედვით, ვახტანგის მეფობის პერიოდში ქართლში საეპისკოპოსო ეპარქიების რაოდენობა 13-მდე გაიზარდა. ეს ცვლილებები ქართლის ეკლესიის ორგანიზაციულ გაძლიერებასა და სამეფო ხელისუფლებასთან მის უფრო მჭიდრო კავშირს ემსახურებოდა.ვახტანგის ეკლესიური პოლიტიკის მნიშვნელობა განსაკუთრებით დიდია იმით, რომ იგი ქრისტიანულ ეკლესიას სახელმწიფოს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს საყრდენად განიხილავდა. ქართლის სამეფოსთვის ქრისტიანობა მხოლოდ რელიგიური საკითხი აღარ იყო — იგი ქვეყნის პოლიტიკური და კულტურული თვითმყოფადობის მნიშვნელოვან საფუძველს წარმოადგენდა. ვახტანგის მეფობის პერიოდში მნიშვნელოვანი ცვლილებები მოხდა თბილისის განვითარებაშიც. ტრადიციული ქართული ისტორიული წყაროები ვახტანგს თბილისის ქალაქად განვითარებისა და მისი გამაგრების პროცესს უკავშირებენ. საქართველოს ენციკლოპედიის მიხედვით, მის დროს თბილისი განაშენიანდა და მომზადდა საფუძველი სატახტო ქალაქის მცხეთიდან თბილისში გადასატანად. თუმცა თბილისის საბოლოო დედაქალაქად გადაქცევა ვახტანგის სიცოცხლეში არ დასრულებულა. ეს პროცესი მისმა შვილმა დაჩიმ დაასრულა. ჯუანშერის ცნობით, დაჩიმ მამის ანდერძის შესაბამისად სატახტო ქალაქი მცხეთიდან თბილისში გადაიტანა, ხოლო მცხეთამ საკათოლიკოსო ცენტრის ფუნქცია შეინარჩუნა. ვახტანგის მეფობის დროს თბილისის გაძლიერებას დიდი სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობა ჰქონდა. ქალაქი მდებარეობდა მნიშვნელოვან სავაჭრო და სამხედრო გზებთან და ქართლის სამეფოს პოლიტიკური და ეკონომიკური ცენტრისთვის ხელსაყრელ ადგილს წარმოადგენდა. სწორედ ამიტომ თბილისის განვითარება შემდგომში საქართველოს პოლიტიკური ისტორიის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს მოვლენად იქცა. ვახტანგის საგარეო პოლიტიკაში განსაკუთრებული ადგილი ეკავა ბიზანტიის იმპერიასთან ურთიერთობას. ქართლის მეფე ცდილობდა ირანის პოლიტიკური გავლენის საპირწონედ დასავლეთთან კავშირების გაძლიერებას. ეს პოლიტიკა განსაკუთრებით აქტიური გახდა მაშინ, როდესაც ვახტანგსა და ირანს შორის დაპირისპირება გამწვავდა.ქართული ისტორიული წყაროს მიხედვით, ვახტანგი გარკვეული პერიოდის განმავლობაში ირანის წინააღმდეგ ბრძოლაში ჩაერთო. მისი პოლიტიკა დაკავშირებული იყო ქართლის ქრისტიანული სახელმწიფოს დამოუკიდებლობისა და სამეფო ხელისუფლების დაცვის სურვილთან. ვახტანგის ირანთან დაპირისპირება განსაკუთრებით გამწვავდა V საუკუნის მეორე ნახევარში. ირანის შაჰები ცდილობდნენ ქართლის მეფის კონტროლს და ქრისტიანული მოსახლეობის პოლიტიკურ დამორჩილებას. ვახტანგმა კი უფრო დამოუკიდებელი პოზიცია დაიკავა. ამ პერიოდში ქართლის მეფის პოლიტიკას სერიოზული წინააღმდეგობა შეხვდა როგორც ირანის მხრიდან, ისე ქვეყნის შიგნით. ქართლის დიდგვაროვანთა ნაწილი ირანთან თანამშრომლობას უჭერდა მხარს, რადგან სასანიანთა სახელმწიფოსთან შეთანხმება მათ საკუთარ პოლიტიკურ და ეკონომიკურ ინტერესებს უნარჩუნებდა. ვახტანგის მეფობის ბოლო პერიოდი ირანთან ფართომასშტაბიან დაპირისპირებას უკავშირდება. ქართული და სომხური წყაროები ამ მოვლენებს განსხვავებული კუთხით აღწერენ. სომხური ისტორიკოსის ლაზარ ფარპეცის ცნობები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ირანის წინააღმდეგ კავკასიაში მიმდინარე აჯანყებების შესასწავლად. ვახტანგის წინააღმდეგობა ირანისადმი იმავე ფართო პოლიტიკური პროცესის ნაწილი იყო, რომელმაც V საუკუნის ბოლოს სომხეთსა და ალბანეთშიც გამოიწვია სასანიანთა წინააღმდეგ მოძრაობა. კავკასიის ქრისტიანი სახელმწიფოები ცდილობდნენ შეენარჩუნებინათ საკუთარი პოლიტიკური და რელიგიური თავისებურებები. ვახტანგის მმართველობის პერიოდში ქართლის სამხედრო ძალა მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ინსტრუმენტი იყო. იგი თავად მონაწილეობდა ლაშქრობებში და ცდილობდა ქართლის სამხედრო შესაძლებლობების გაძლიერებას. მის სახელს ქართული ისტორიული ტრადიცია მრავალი სამხედრო წარმატებისა და სახელმწიფოს ტერიტორიული გაძლიერების მცდელობას უკავშირებს.ამასთან, ყველა სამხედრო ეპიზოდის ისტორიული სიზუსტე ერთნაირად დადასტურებული არ არის. ამიტომ ვახტანგის ბიოგრაფიაში ყველაზე სანდოდ შეიძლება ჩაითვალოს ის მოვლენები, რომლებიც რამდენიმე წყაროს ან დამოუკიდებელ ისტორიულ მასალას ეყრდნობა. ვახტანგის მეფობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სახელმწიფოებრივი შედეგი იყო ცენტრალური ხელისუფლების გაძლიერება. მან სცადა ქართლის სხვადასხვა პოლიტიკური ძალის სამეფო ხელისუფლების გარშემო გაერთიანება და მეფის ავტორიტეტის გაზრდა. მისი რეფორმები შეეხებოდა ეკლესიის ორგანიზაციასაც. პეტრეს კათოლიკოსად დანიშვნამ და საეპისკოპოსო ცენტრების გამრავლებამ ქართლის ეკლესიის ორგანიზაციული სტრუქტურა გააძლიერა. ამ ცვლილებებმა შემდგომი ქართული საეკლესიო სახელმწიფოებრივი სისტემის ჩამოყალიბებაზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა. ვახტანგის ოჯახურ ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა მის პირველ მეუღლეს, ბალენდუხტს, რომელიც ქართული ისტორიული წყაროს მიხედვით ირანის შაჰის ასული იყო. მათ შეეძინათ დაჩი და ტყუპი ქალიშვილი, თუმცა ბალენდუხტი მშობიარობას გადაჰყვა. საქართველოს ენციკლოპედიის მიხედვით, მისი გარდაცვალება 455 წლით თარიღდება. ვახტანგის მეორე ქორწინება ასევე დაკავშირებულია ბიზანტიურ სამყაროსთან. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, მან მოგვიანებით ცოლად შეირთო ბიზანტიასთან დაკავშირებული ელენე. ამ ქორწინებას ქართლისა და ბიზანტიის პოლიტიკური ურთიერთობების კონტექსტში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს. ვახტანგის შვილებს შორის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია დაჩი, რომელმაც მამის შემდეგ ქართლის ტახტი დაიკავა. დაჩიმ განაგრძო მამის მიერ დაწყებული თბილისის გაძლიერების პროცესი და, ქართული ისტორიული წყაროს მიხედვით, სატახტო ქალაქი საბოლოოდ თბილისში გადაიტანა.ვახტანგ I გორგასალი დაახლოებით 502 წელს გარდაიცვალა. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, იგი ირანთან ბრძოლის დროს დაიჭრა და მოგვიანებით გარდაიცვალა. მისი დაკრძალვის ადგილად მცხეთაში სვეტიცხოვლის ტაძარი ითვლება. საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ ვახტანგ I გორგასალი წმინდანად შერაცხა. მისი ხსენების დღე 30 ნოემბერი/13 დეკემბერია. ვახტანგ გორგასლის მეფობის შეფასებისას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს იმას, რომ მის შესახებ შემონახული ისტორიული მასალა სხვადასხვა ხასიათისაა. ჯუანშერის „ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა“ მასზე დაწერილი მთავარი ქართული თხზულებაა, მაგრამ იგი მეფის ეპოქიდან რამდენიმე საუკუნის შემდეგ ჩამოყალიბდა. ამიტომ ისტორიკოსები მის ცნობებს ადარებენ V საუკუნის სომხურ წყაროებსა და სხვა ისტორიულ მასალებს. ვახტანგ გორგასლის ისტორიული მნიშვნელობა ძალიან დიდია. მან ქართლის სამეფო ხელისუფლების გაძლიერება სცადა იმ პერიოდში, როდესაც ქვეყანა ძლიერი იმპერიის — სასანიანთა ირანის — პოლიტიკური ზეწოლის ქვეშ იმყოფებოდა. მან მნიშვნელოვანი ყურადღება დაუთმო ეკლესიის ორგანიზაციას, ცენტრალური ხელისუფლების გაძლიერებასა და თბილისის განვითარებას. მისი მეფობის ერთ-ერთი უმთავრესი შედეგი იყო ქართლის პოლიტიკური ცენტრის თბილისის მიმართულებით გადაადგილებისთვის საფუძვლის მომზადება. მართალია, დედაქალაქის საბოლოო გადატანა მისმა შვილმა დაჩიმ განახორციელა, მაგრამ ამ პროცესის დაწყება ვახტანგის მმართველობას უკავშირდება. ვახტანგ გორგასალი ქართული ისტორიული მეხსიერების ერთ- ერთ ყველაზე გამორჩეულ მეფედ დარჩა. მისი სახელი დაკავშირებულია როგორც სამხედრო და სახელმწიფოებრივ საქმიანობასთან, ისე ქრისტიანული საქართველოსპოლიტიკური და კულტურული განვითარების მნიშვნელოვან ეტაპთან. ვახტანგის მმართველობა მნიშვნელოვანი გარდამავალი ეტაპი იყო ადრეული და შუა საუკუნეების საქართველოს ისტორიაში. მის შემდეგ ქართლის სამეფო კვლავ აღმოჩნდა ირანის ძლიერი პოლიტიკური გავლენის ქვეშ, თუმცა ვახტანგის მიერ გაძლიერებულმა სამეფო ხელისუფლებამ, ეკლესიურმა ორგანიზაციამ და თბილისის განვითარებამ ქვეყნის შემდგომი ისტორიისთვის მნიშვნელოვანი საფუძველი შექმნა.
მნიშვნელოვანი თარიღები
442 წელი — ვახტანგ I გორგასლის დაბადების თარიღად მითითებულია საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიულ მონაცემებში. 447 წელი — ვახტანგის ჩრდილოეთ კავკასიაში ლაშქრობა და მისი დის, მირანდუხტის, ტყვეობიდან გამოხსნა. 455 წელი — ვახტანგის პირველი მეუღლის, ბალენდუხტის, გარდაცვალების თარიღი. V საუკუნის მეორე ნახევარი — ვახტანგ გორგასლის მეფობისა და ქართლის პოლიტიკური გაძლიერების ძირითადი პერიოდი. დაახლოებით 502 წელი — ვახტანგ I გორგასლის გარდაცვალება. 30 ნოემბერი/13 დეკემბერი — წმინდა ვახტანგ გორგასლის ხსენების დღე საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიაში.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
მირდატ V — ქართლის მეფე და ვახტანგ გორგასლის მამა. საგდუხტი — ვახტანგ გორგასლის დედა და მისი მცირეწლოვანების პერიოდში ქართლის სამეფო კარის მნიშვნელოვანი ფიგურა.ბალენდუხტი — ვახტანგის პირველი მეუღლე და ირანის შაჰის ასული; მისი შვილები იყვნენ დაჩი და ტყუპი ქალიშვილი. დაჩი — ვახტანგ გორგასლის ძე და მისი მემკვიდრე ქართლის სამეფო ტახტზე. მირანდუხტი — ვახტანგ გორგასლის და, რომელიც 447 წლის ჩრდილოეთ კავკასიის ლაშქრობის შედეგად ტყვეობიდან გაათავისუფლეს. ვარაზ-ბაკური — ქართლისა და ალბანეთის მარზპანი და ვახტანგის ბიძა, რომელმაც 447 წლის ლაშქრობაში ვახტანგს სამხედრო დახმარება გაუწია. პეტრე კათოლიკოსი — ქართლის ეკლესიის მეთაური, რომელიც ვახტანგმა ეკლესიის სათავეში დააყენა. მიქაელი — ქართლის ეკლესიის მეთაური, რომელიც ვახტანგმა თანამდებობიდან გადააყენა. ლაზარ ფარპეცი — V საუკუნის სომეხი ისტორიკოსი, რომლის თხზულება ვახტანგის ეპოქის კავკასიის პოლიტიკური მოვლენების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წყაროა. ვახტანგ I გორგასლის ისტორიული მნიშვნელობა ვახტანგ გორგასალი ქართლის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მეფეა. მისი მმართველობის დროს გაძლიერდა ცენტრალური სამეფო ხელისუფლება, განვითარდა ქართლის ეკლესიის ორგანიზაცია და დაიწყო თბილისის პოლიტიკური ცენტრის სახით გაძლიერების პროცესი. მისი ბრძოლა ირანის პოლიტიკური გავლენის წინააღმდეგ, ეკლესიის მხარდაჭერა და ქართლის სახელმწიფოებრივი გაძლიერების მცდელობა გახდა იმ ისტორიული მემკვიდრეობის ნაწილი, რომელმაც ვახტანგს განსაკუთრებული ადგილი დაუმკვიდრა საქართველოს ისტორიაში.ვახტანგ გორგასლის სახელი განსაკუთრებით მჭიდროდ არის დაკავშირებული თბილისის ისტორიასთან. მისი დაწყებული ქალაქის გაძლიერების პროცესი მისმა შვილმა დაჩიმ დაასრულა, რომელმაც სატახტო ქალაქი მცხეთიდან თბილისში გადაიტანა. ვახტანგის გარდაცვალების შემდეგ ქართლის სამეფოს ბრძოლა პოლიტიკური დამოუკიდებლობისა და ქრისტიანული იდენტობის შესანარჩუნებლად გაგრძელდა. სწორედ ამიტომ მისი მეფობა არა მხოლოდ ერთი მეფის ისტორიაა, არამედ მნიშვნელოვანი ეტაპია იმ ხანგრძლივ ბრძოლაში, რომელმაც ქართული სახელმწიფოებრიობის განვითარება განსაზღვრა.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.