მირდატი
V ს. შუა (სავარაუდო)
ისტორია და მმართველობა
მირდატ IV — ქართლის მეფე (დაახლოებით 408–410) მირდატ IV ქართლის, ანუ ძველი იბერიის, მეფე იყო V საუკუნის დასაწყისში. მისი მმართველობა ძალიან ხანმოკლე აღმოჩნდა, თუმცა ქართლის ისტორიისთვის მნიშვნელოვანი იყო. მირდატის მეფობის პერიოდი იმ დროს დაემთხვა, როდესაც ქართლის სამეფოს დამოუკიდებლობას სასანიანთა ირანის მზარდი გავლენა ემუქრებოდა. მეფის სახელი განსაკუთრებით დაკავშირებულია ირანის წინააღმდეგ ბრძოლასთან, ქართლის დამოუკიდებლობის დაცვის მცდელობასთან და მის ტრაგიკულ აღსასრულთან. მირდატ IV-ის წარმომავლობის შესახებ ქართულ ისტორიულ წყაროებში განსხვავებული ცნობებია. „მეფეთა ცხოვრების“ ტრადიციაში იგი ვარაზ-ბაკურის ძედ არის მოხსენიებული, ხოლო სხვა ქრონოლოგიურ სისტემებში მისი გენეალოგიური კავშირები ქართლის სამეფო დინასტიის სხვადასხვა შტოსთან არის დაკავშირებული. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში მირდატი ხოსროიანთა დინასტიის მეფედ განიხილება. მირდატ IV ქართლის ტახტზე V საუკუნის დასაწყისში ავიდა. მისი მეფობის ზუსტი დასაწყისი სადავოა: სხვადასხვა ისტორიულ ნაშრომში 398–405, 405–408 ან 408–410 წლებიც გვხვდება. გავრცელებულ ქრონოლოგიაში მისი მეფობა დაახლოებით 408–410 წლებით თარიღდება. მირდატ IV-ის მმართველობის დროს ქართლის მთავარი პოლიტიკური პრობლემა სასანიანთა ირანის გავლენა იყო.ირანი ცდილობდა ქართლის სამეფოზე საკუთარი კონტროლის გაძლიერებას და მეფის პოლიტიკური მოქმედების შეზღუდვას. მირდატმა ამ პირობებში დამოუკიდებლობის შენარჩუნება სცადა და ირანის წინააღმდეგ ბრძოლა დაიწყო. ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში მირდატი წარმოჩენილია როგორც მებრძოლი მეფე, რომელიც სპარსელთა წინააღმდეგ სამხედრო მოქმედებებს ხელმძღვანელობდა. „მეფეთა ცხოვრების“ მიხედვით, იგი უშიშრად უპირისპირდებოდა სპარსელთა დიდ სამხედრო ძალას. ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ბრძოლა გარდაბნის მიდამოებში გაიმართა. წყაროს მიხედვით, მირდატი მცირე ჯარით შეებრძოლა სპარსელთა მრავალრიცხოვან ძალას. ბრძოლაში ქართლის მეფე დამარცხდა და სპარსელებმა იგი ტყვედ ჩაიგდეს. მირდატ IV-ის დატყვევების შემდეგ სპარსელებმა ქართლი დაიკავეს. მეფე აღმოსავლეთში წაიყვანეს და ბაღდადში დაატყვევეს. იქ მას სარწმუნოების შეცვლა მოსთხოვეს. მირდატმა უარი თქვა ქრისტიანული სარწმუნოების უარყოფაზე. ქართული საეკლესიო ტრადიციის მიხედვით, იგი ტყვეობაში სასტიკად აწამეს და გარდაიცვალა. მისი გარდაცვალება დაახლოებით 410 წლით თარიღდება. ქართულ მართლმადიდებლურ ტრადიციაში მირდატ IV წმინდა მოწამე მეფის სახით არის მოხსენიებული. მისი ხსენების დღეა 8 (21) ივლისი. საეკლესიო წყაროები მის სიკვდილს ქრისტიანული სარწმუნოებისადმი ერთგულებას უკავშირებენ. მირდატ IV-ის მეფობის პერიოდში ქართლის სამეფომ მძიმე სამხედრო და პოლიტიკური დარტყმა მიიღო. სპარსელთა გამარჯვების შედეგად ქართლის ტერიტორია დაიკავეს და მეფე ტყვედ წაიყვანეს. ამ მოვლენამ ქართლის სამეფო ხელისუფლება დროებით შეასუსტა. მირდატის დამარცხების შემდეგ ქართლში სამეფო ხელისუფლება გარკვეული ხნით შეწყდა. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, დაახლოებით სამი წლისგანმავლობაში ქართლს საკუთარი მეფე არ ჰყავდა. ამ პერიოდში ქვეყანაზე ირანის წარმომადგენლის გავლენა გაძლიერდა. მირდატ IV-ის მმართველობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი შედეგი სწორედ ეს იყო — მისი დამარცხების შემდეგ ქართლის პოლიტიკური დამოუკიდებლობა კიდევ უფრო შეიზღუდა. თუმცა ქართლის სამეფო ტრადიცია საბოლოოდ არ გამქრალა და რამდენიმე წლის შემდეგ კვლავ აღდგა. მირდატ IV-ის შიდა პოლიტიკის შესახებ დეტალური ცნობები არ არის შემონახული. მისი ხანმოკლე მეფობის ძირითადი მოვლენები დაკავშირებულია სამხედრო დაპირისპირებასთან და ირანის წინააღმდეგ ბრძოლასთან. ქრისტიანობის საკითხს მირდატ IV-ის ისტორიაში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს. წყაროთა მიხედვით, მან ტყვეობაში ქრისტიანული სარწმუნოების უარყოფაზე უარი თქვა. სწორედ ამ გარემოებამ განაპირობა მისი წმინდანად შერაცხვა ქართულ საეკლესიო ტრადიციაში. მირდატ IV-ის მეფობის პერიოდი იმითაც არის მნიშვნელოვანი, რომ იგი გვიჩვენებს ქართლის მდგომარეობას V საუკუნის დასაწყისში. ქვეყანა უკვე ქრისტიანული სახელმწიფო იყო, მაგრამ ძლიერი პოლიტიკური ზეწოლის ქვეშ იმყოფებოდა. სასანიანთა ირანი ცდილობდა ქართლის პოლიტიკური და რელიგიური ცხოვრების კონტროლს, ხოლო ქართლის სამეფო ამ ზეწოლის წინააღმდეგ საკუთარი დამოუკიდებლობის შენარჩუნებას ცდილობდა. მირდატ IV-ის წინააღმდეგ ბრძოლა მხოლოდ პოლიტიკური დაპირისპირება არ ყოფილა. ქართულ წყაროებში მისი ტყვეობა და სიკვდილი ქრისტიანული სარწმუნოების დაცვის ისტორიასთან არის დაკავშირებული. ამიტომ მისი მეფობა ქართული პოლიტიკური და საეკლესიო ისტორიის გადაკვეთის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მაგალითად გვევლინება. მირდატ IV-ის გარდაცვალების შემდეგ ქართლში სამეფო ხელისუფლება გარკვეული პერიოდის განმავლობაში შეწყდა. ამ დროის პოლიტიკური ვითარება დაკავშირებული იყოსასანიანთა ირანის გაძლიერებასთან. რამდენიმე წლის შემდეგ ქართლის სამეფო ტახტზე მირდატ IV-ის ძე არჩილ I ავიდა. არჩილ I-ის გამეფებამ ქართლის სამეფო ხელისუფლების აღდგენა ნიშნავდა. მოგვიანებით არჩილის შვილმა, მირდატ V- მ, ხოლო შემდეგ მირდატ V-ის შვილმა ვახტანგ გორგასალმა გააგრძელეს ქართლის სამეფო დინასტიის ისტორია. მირდატ IV-ის ისტორიული მნიშვნელობა უპირველესად მისი წინააღმდეგობისა და მოწამეობრივი აღსასრულის ტრადიციას უკავშირდება. იგი ერთ-ერთი იმ მეფეთაგანია, რომლის შესახებაც ქართული წყაროები გვიჩვენებს ქართლის ბრძოლას სასანიანთა ირანის პოლიტიკური და რელიგიური ზეწოლის წინააღმდეგ. მისი მეფობა ხანმოკლე იყო, მაგრამ მისმა დაღუპვამ ქართლის ისტორიაში მნიშვნელოვანი კვალი დატოვა. მირდატ IV-ის სიკვდილის შემდეგ დროებით შეწყდა ქართლის მეფობა, თუმცა სამეფო დინასტიის წარმომადგენლებმა საბოლოოდ კვლავ შეძლეს ხელისუფლების აღდგენა. მირდატ IV-ის სახე განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქართული ქრისტიანული ისტორიისთვის. მისი ტყვეობა, სარწმუნოების უარყოფაზე უარი და სიკვდილი ქართულ საეკლესიო ტრადიციაში ქრისტიანობისადმი ერთგულების მაგალითად იქცა. მირდატ IV-ის ისტორიული მნიშვნელობა მირდატ IV V საუკუნის დასაწყისის ქართლის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მეფეა. მისი მმართველობა წარმოადგენს იმ პერიოდის მკაფიო მაგალითს, როდესაც ქართლის სამეფო სასანიანთა ირანის პოლიტიკური ზეწოლის წინააღმდეგ ცდილობდა დამოუკიდებლობის შენარჩუნებას. მირდატმა ბრძოლაში დამარცხების შემდეგ ტყვეობა და სიკვდილი არჩია, ვიდრე ქრისტიანული სარწმუნოების უარყოფა. სწორედ ამიტომ იგი ქართულ საეკლესიო ტრადიციაში წმინდა მოწამე მეფის სახელით დარჩა.მისი გარდაცვალების შემდეგ ქართლის სამეფომ დროებითი უმეფობის პერიოდი გაიარა, მაგრამ სამეფო ხელისუფლება საბოლოოდ კვლავ აღდგა. ამ მოვლენების შემდგომ ქართლის ისტორიაში გამოჩნდა არჩილ I, შემდეგ კი მირდატ V და ვახტანგ გორგასალი, რომელთა ეპოქებმა ქართული სახელმწიფოებრიობის განვითარებაში განსაკუთრებული როლი შეასრულა.
მნიშვნელოვანი თარიღები
დაახლოებით 408 წელი — მირდატ IV-ის გამეფების სავარაუდო თარიღი გავრცელებული ქრონოლოგიის მიხედვით. დაახლოებით 408–410 წლები — მირდატ IV-ის მეფობის პერიოდი. დაახლოებით 410 წელი — მირდატ IV-ის დატყვევება და გარდაცვალება. 8 (21) ივლისი — წმინდა მოწამე მირდატ IV-ის ხსენების დღე ქართულ მართლმადიდებლურ ტრადიციაში.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ვარაზ-ბაკური — ქართლის მეფე, რომელსაც ქართული საეკლესიო ტრადიცია მირდატ IV-ის მამად ასახელებს. თრდატი — ქართლის მეფე, რომელიც მირდატ IV-ის ოჯახურ და დინასტიურ ისტორიასთან არის დაკავშირებული. არჩილ I — მირდატ IV-ის ძე და მისი გარდაცვალების შემდეგ ქართლის ტახტის მემკვიდრე. შაპურ II — სასანიანთა ირანის შაჰი, რომლის ეპოქაში ირანის გავლენა ქართლზე მნიშვნელოვნად გაძლიერდა. მირდატ IV-ის ისტორიული მნიშვნელობა მირდატ IV-ის მმართველობა ქართლის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე პოლიტიკური ეპიზოდია. მისი მეფობის დროსქართლი ირანის სამხედრო და პოლიტიკური ზეწოლის წინაშე აღმოჩნდა. მეფის დამარცხებამ, ტყვეობამ და გარდაცვალებამ ქართლის სამეფო ხელისუფლების დროებითი შეწყვეტა გამოიწვია. მიუხედავად ამისა, მირდატ IV-ის ისტორიული სახე მხოლოდ სამხედრო მარცხით არ განისაზღვრება. ქართულ ქრისტიანულ ტრადიციაში იგი დარჩა როგორც მეფე, რომელმაც ტყვეობაშიც არ უარყო თავისი სარწმუნოება და ამის გამო მოწამეობრივად აღესრულა. მისი ცხოვრება და სიკვდილი მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს ადრეული ქრისტიანული ქართლის ისტორიაში.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.