ბაკურ III
V ს. (სავარაუდო)
ისტორია და მმართველობა
ბაკურ III — ქართლის მეფე (დაახლოებით 380–394/395) ბაკურ III ქართლის, ანუ ძველი იბერიის, მეფე იყო IV საუკუნის ბოლოსა და V საუკუნის დასაწყისში. მისი მმართველობის შესახებ ცნობები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქართლის სამეფოსა და სასანიანთა ირანის ურთიერთობის შესასწავლად. ბაკურ III-ის ეპოქა დაემთხვა იმ პერიოდს, როდესაც ქართლის სამეფო ქრისტიანულ სახელმწიფოებრივ ტრადიციას ინარჩუნებდა, მაგრამ ამავე დროს ირანისპოლიტიკური და სამხედრო ზეწოლის პირობებში უწევდა არსებობა. ბაკურ III-ის სახელთან დაკავშირებით წყაროებში გარკვეული ქრონოლოგიური და გენეალოგიური სირთულეები არსებობს. ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში იგი ქართლის სამეფო დინასტიის წარმომადგენლად არის ცნობილი. მისი მეფობის ზუსტი წლები თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში ერთნაირად დადგენილი არ არის და სხვადასხვა ქრონოლოგიურ სისტემაში განსხვავებული თარიღები გვხვდება. ბაკურ III-ის შესახებ ცნობების განხილვისას განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია „ქართლის ცხოვრება“ და „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“. ამ წყაროებში ქართლის მეფეთა თანმიმდევრობა ზოგიერთ შემთხვევაში ერთმანეთისგან განსხვავდება, რის გამოც ბაკურ III-ის ცხოვრების ცალკეული ეპიზოდების ზუსტად დათარიღება რთულია. ბაკურ III-ის მმართველობა დაკავშირებული იყო ქართლის სამეფოს ქრისტიანულ ტრადიციასთან. მირიან III-ის დროს ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად დამკვიდრების შემდეგ ქართლის სამეფო ქრისტიანულ სამყაროსთან მჭიდრო კავშირს ინარჩუნებდა. ამავე დროს, ქვეყნის პოლიტიკური მდგომარეობა მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რადგან IV საუკუნის ბოლოს კავკასიაში სასანიანთა ირანის გავლენა ძლიერდებოდა. ბაკურ III-ის ეპოქაში ქართლისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო ურთიერთობა ირანთან. სასანიანთა სახელმწიფო ცდილობდა კავკასიაში თავისი პოლიტიკური გავლენის განმტკიცებას და ქართლის მეფეებს ირანის ინტერესების გათვალისწინება უწევდათ. ამ მდგომარეობამ თანდათან შეამცირა ქართლის საგარეო-პოლიტიკური თავისუფლება. ბაკურ III-ის მმართველობის პერიოდისთვის ქართლის სამეფოსა და რომის იმპერიას შორის არსებული პოლიტიკური კავშირებიც მნიშვნელოვნად იყო შეცვლილი. 387 წლის რომაულ-სასანიანთა შეთანხმების შემდეგ სომხეთი ორ გავლენის სფეროდ გაიყო, ხოლო სამხრეთ კავკასიაშისასანიანთა პოლიტიკური პოზიციები გაძლიერდა. ქართლი ამ ახალი პოლიტიკური რეალობის პირობებში აღმოჩნდა. ბაკურ III-ის დროს ქართლის სამეფოსთვის მთავარი ამოცანა იყო სახელმწიფოებრივი არსებობის შენარჩუნება და ქრისტიანული იდენტობის დაცვა იმ პირობებში, როდესაც ირანის გავლენა იზრდებოდა. ამ პროცესში სამეფო ხელისუფლებისა და ეკლესიის ურთიერთობა განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენდა. ბაკურ III-ის შიდა პოლიტიკის შესახებ დეტალური ცნობები ძალიან მცირეა. წყაროები მის მმართველობას არ აღწერენ ისეთი სიზუსტით, როგორც მოგვიანებით ვახტანგ გორგასლის ეპოქას. ამიტომ ბაკურ III-ის სახელმწიფოებრივი საქმიანობის შეფასებისას ძირითადად იმ პოლიტიკური პროცესების გათვალისწინებაა შესაძლებელი, რომლებიც IV საუკუნის ბოლოს ქართლში მიმდინარეობდა. ამ პერიოდში ქრისტიანული ეკლესია უკვე ქართლის სახელმწიფოს ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ინსტიტუტს წარმოადგენდა. მეფის ხელისუფლება ქრისტიანულ ეკლესიასთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული, ხოლო ქრისტიანობა ქვეყნის პოლიტიკური და კულტურული იდენტობის ერთ-ერთ მთავარ საფუძვლად იქცა. ბაკურ III-ის მეფობის პერიოდში ქართლის სამეფოს ტერიტორიული მთლიანობა შენარჩუნებული იყო, თუმცა ქვეყნის პოლიტიკური დამოუკიდებლობა თანდათან იზღუდებოდა. ირანის გავლენის გაძლიერებამ განსაკუთრებით იმოქმედა ქართლის საგარეო პოლიტიკაზე. ბაკურ III-ის მმართველობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ისტორიული კონტექსტი იყო რომსა და ირანს შორის ურთიერთობის ცვლილება. IV საუკუნის ბოლოსა და V საუკუნის დასაწყისში ორი იმპერია ცდილობდა ერთმანეთთან შეთანხმებით გაენაწილებინა გავლენის სფეროები. ქართლი ამ პროცესებში დამოუკიდებელი მოთამაშე აღარ იყო იმ მასშტაბით, როგორც ადრეულ პერიოდში.ბაკურ III-ის ეპოქა წინ უძღოდა V საუკუნის ქართლის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ეტაპს. მისი მმართველობის შემდეგ ქვეყანაში დაიწყო მოვლენები, რომლებმაც საბოლოოდ ვახტანგ გორგასლის ეპოქამდე მიიყვანა. სწორედ V საუკუნეში გამწვავდა ქართლის დაპირისპირება სასანიანთა ირანთან და განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა ქრისტიანობის დაცვის საკითხი. ბაკურ III-ის მეფობის შესახებ არსებული წყაროები არ იძლევა საფუძველს, მას კონკრეტული ფართომასშტაბიანი სამხედრო ლაშქრობები ან დიდი ტერიტორიული დაპყრობები მივაწეროთ. მისი ისტორიული როლი უფრო მეტად იმ გარდამავალი პერიოდის ნაწილია, როდესაც ქართლის სამეფო ცდილობდა სახელმწიფოებრივი და რელიგიური თვითმყოფადობის შენარჩუნებას ძლიერი მეზობელი იმპერიის პოლიტიკური გავლენის პირობებში. ბაკურ III-ის შემდეგ ქართლის სამეფოს ისტორიაში კვლავ გაგრძელდა დინასტიური მმართველობა. მისი ეპოქიდან რამდენიმე ათწლეულის შემდეგ ვახტანგ გორგასლის მმართველობამ ქართლის პოლიტიკური და სამხედრო ისტორია სრულიად ახალ ეტაპზე გადაიყვანა. ბაკურ III-ის ისტორიული მნიშვნელობა პირველ რიგში მისი ეპოქის პოლიტიკური კონტექსტით განისაზღვრება. იგი იმ მეფეთა რიგს მიეკუთვნება, რომლებიც მირიან III-ის მიერ დაწყებული ქრისტიანული სახელმწიფოებრივი ტრადიციის გაგრძელების პირობებში მართავდნენ ქართლს, მაშინ როდესაც სასანიანთა ირანის გავლენა კავკასიაში სულ უფრო ძლიერდებოდა. მისი მეფობის პერიოდი მნიშვნელოვანია ქართლის სამეფოს განვითარების ზოგადი სურათისთვისაც. ამ ეპოქაში ქრისტიანობა უკვე მყარად იყო დამკვიდრებული, მაგრამ პოლიტიკური დამოუკიდებლობის საკითხი სულ უფრო რთული ხდებოდა. სწორედ ამ წინააღმდეგობამ განსაზღვრა ქართლის ისტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილი V საუკუნეში.
მნიშვნელოვანი თარიღები
IV საუკუნის ბოლო — ბაკურ III-ის მმართველობის პერიოდის სავარაუდო დასაწყისი. 387 წელი — რომსა და სასანიანთა ირანს შორის შეთანხმება, რომელმაც სამხრეთ კავკასიაში პოლიტიკური ძალთა თანაფარდობა მნიშვნელოვნად შეცვალა. IV–V საუკუნეების მიჯნა — ბაკურ III-ის მმართველობის პერიოდი და ქართლის სამეფოში ირანის პოლიტიკური გავლენის გაძლიერება.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
მირიან III — ქართლის პირველი ქრისტიანი მეფე და ქართლის ქრისტიანული სახელმწიფოებრივი ტრადიციის დამფუძნებელი. ფარსმან IV — ბაკურ III-ის წინამორბედი ქართლის სამეფო ქრონოლოგიის შესაბამის ტრადიციაში. მირდატ IV — ქართლის მეფე, რომელიც ამ პერიოდის დინასტიურ ისტორიასთან არის დაკავშირებული. შაპურ II — სასანიანთა ირანის შაჰი, რომლის მმართველობის პერიოდში ირანის გავლენა კავკასიაში მნიშვნელოვნად გაძლიერდა. თეოდოსიუს I — რომის იმპერატორი, რომლის მმართველობის დროსაც რომსა და ირანს შორის 387 წლის შეთანხმებამ კავკასიის პოლიტიკური მდგომარეობაზე დიდი გავლენა მოახდინა. ბაკურ III-ის ისტორიული მნიშვნელობა ბაკურ III-ის მმართველობა ქართლის ისტორიის გარდამავალი პერიოდის ნაწილია. მისი ეპოქა აერთიანებს ორ მნიშვნელოვან პროცესს: ერთი მხრივ, ქრისტიანული ქართლის სახელმწიფოებრივი და კულტურული ტრადიციის გაგრძელებას, ხოლო მეორე მხრივ, სასანიანთა ირანის მზარდი პოლიტიკურიგავლენის პირობებში ქართლის დამოუკიდებლობის თანდათანობით შეზღუდვას. ბაკურ III-ის ეპოქიდან იწყება ის პოლიტიკური ფონი, რომლის გამოც V საუკუნის ქართლის მეფეებს სულ უფრო ხშირად უწევდათ ბრძოლა საკუთარი სახელმწიფოს პოლიტიკური დამოუკიდებლობისა და ქრისტიანული იდენტობის დასაცავად. ამ თვალსაზრისით მისი მმართველობა მნიშვნელოვანი ეტაპია იმ პროცესში, რომელმაც საბოლოოდ ვახტანგ გორგასლის ეპოქამდე მიიყვანა.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.