ფარსმან IV
V ს. (სავარაუდო)
ისტორია და მმართველობა
ფარსმან IV — ქართლის მეფე (დაახლოებით 406–409) ფარსმან IV ქართლის, ანუ ძველი იბერიის, მეფე იყო IV–V საუკუნეების მიჯნაზე. მისი მეფობა ხანმოკლე აღმოჩნდა, თუმცა ფარსმანის სახელი დაკავშირებულია ქართლის სამეფოს პოლიტიკურ გაძლიერებასთან, სასანიანთა ირანისადმი წინააღმდეგობასთან და ქრისტიანული ეკლესიის მხარდაჭერასთან. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში მისი მეფობის დასაწყისად დაახლოებით 406 წელი, ხოლო დასასრულად 409 წელი მიიჩნევა. ამასთან, ქართული ისტორიული წყაროებისა და მკვლევართა ქრონოლოგიებში განსხვავებული თარიღებიც გვხვდება.ფარსმან IV-ის წარმომავლობის შესახებ ქართული წყაროები ერთმანეთისგან განსხვავებულ ცნობებს გვაწვდის. „ქართლის ცხოვრების“ ტრადიციის მიხედვით, იგი ვარაზ-ბაკურ II-ისა და თრდატის ქალიშვილის ძე იყო. „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ კი მას თრდატის დისწულად მოიხსენიებს. თანამედროვე მკვლევრები ამ ცნობებს ერთმანეთთან ადარებენ და ფარსმანს ქართლის ხოსროიანთა დინასტიას უკავშირებენ. ფარსმან IV ქართლის სამეფო ტახტზე თრდატის გარდაცვალების შემდეგ ავიდა. მისი გამეფების დროისთვის ქართლი რთულ პოლიტიკურ ვითარებაში იმყოფებოდა. IV საუკუნის ბოლოსა და V საუკუნის დასაწყისში სასანიანთა ირანის გავლენა კავკასიაში ძლიერი იყო და ქართლის მეფეებს ირანის პოლიტიკური მოთხოვნების გათვალისწინება უწევდათ. ფარსმან IV-ის მმართველობის ერთ-ერთი მთავარი საკითხი სწორედ ირანთან ურთიერთობა გახდა. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, ფარსმანმა უარი თქვა ირანისთვის ხარკის გადახდაზე, რომელიც ქართლს მისი წინაპრების დროიდან ჰქონდა დაკისრებული. ამ ნაბიჯით მან სასანიანთა პოლიტიკური გავლენის წინააღმდეგ ღია წინააღმდეგობა გამოხატა. ფარსმანის გადაწყვეტილება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ ფონზე, როდესაც ქართლის სამეფო ირანის გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა. ხარკის შეწყვეტა მხოლოდ ფინანსური საკითხი არ ყოფილა — იგი სამეფოს პოლიტიკური დამოუკიდებლობის დაცვის მცდელობასაც წარმოადგენდა. ფარსმან IV-ის საგარეო პოლიტიკა ამით არ შემოიფარგლებოდა. ქართული ქრონიკული ტრადიციის მიხედვით, მას დაძაბული ურთიერთობა ჰქონდა ბიზანტიის იმპერიასთანაც. ფარსმანის შესახებ შემონახული ცნობები მას დასავლეთთან დაკავშირებულ მოვლენებშიც აჩენს. ფარსმან IV-ის პიროვნებასთან დაკავშირებული ცნობები დაცულია პეტრე იბერის ასურულ „ცხოვრებაშიც“. ამ წყაროში მოხსენიებული ფარსმანი დაკავშირებულია ბიზანტიისიმპერატორის კართან და სამხედრო თანამდებობასთან. ზოგიერთი თანამედროვე მკვლევარი ამ ფარსმანს ქართლის მეფე ფარსმან IV-თან აიგივებს, თუმცა ეს იდენტიფიკაცია საბოლოოდ უდავოდ დადასტურებულად არ მიიჩნევა. ამიტომ ამ ცნობას ფარსმან IV-ის უპირობო ბიოგრაფიულ ფაქტად ვერ მივიჩნევთ. ქართული ქრონიკების მიხედვით, ფარსმან IV ძლიერი და მამაცი მმართველი იყო. მას მიეწერება ირანის წინააღმდეგ დამოუკიდებელი პოლიტიკის გატარება და ქვეყნის სამხედრო ძალის გაძლიერება. თუმცა მეფის პიროვნული თვისებების შესახებ ეს შეფასებები ძირითადად შუა საუკუნეების ქართული მატიანეებისგან მომდინარეობს და მათ თანამედროვე ისტორიკოსები წყაროს თავისებურებების გათვალისწინებით განიხილავენ. ფარსმან IV-ის მმართველობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიმართულება ქრისტიანული ეკლესიის მხარდაჭერა იყო. საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონის მიხედვით, მას მიეწერება ქართლში არსებული ქრისტიანული ეკლესიების განახლება და ახალი ეკლესიის მშენებლობის ბრძანება ბოლნისში. ბოლნისთან ფარსმანის სახელის დაკავშირება განსაკუთრებით საინტერესოა, რადგან ბოლნისი მოგვიანებით ქართლის ქრისტიანული კულტურის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ცენტრად იქცა. თუმცა ცნობილი ბოლნისის სიონის დღევანდელი ნაგებობა V საუკუნის მიწურულს თარიღდება და მისი მშენებლობა ფარსმან IV-ის მეფობის პერიოდზე მოგვიანებით მოდის. ამიტომ ფარსმანისთვის სწორედ დღევანდელი ბოლნისის სიონის მშენებლობის მიწერა ისტორიულად ზუსტი არ იქნება. წყაროთა ცნობაში საუბარია მის მიერ ბოლნისში ეკლესიის აგების ბრძანებაზე. ფარსმან IV-ის მეფობის დროს ქრისტიანობა ქართლის სახელმწიფოებრივი ცხოვრების მნიშვნელოვან ნაწილად რჩებოდა. ეს იყო მირიან III-ის დროს დაწყებული პროცესის გაგრძელება. ფარსმანისთვის ქრისტიანული ეკლესიის მხარდაჭერა რელიგიურ მნიშვნელობასთან ერთად პოლიტიკური მნიშვნელობის მატარებელიც იყო, რადგანქრისტიანული ქართლი კვლავ ინარჩუნებდა კავშირს რომაულ- ბიზანტიურ სამყაროსთან იმ დროს, როდესაც ირანის პოლიტიკური გავლენა რეგიონში ძლიერი იყო. ფარსმან IV-ის საგარეო პოლიტიკის შეფასებისას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ქართლის მდგომარეობას ბიზანტიასა და ირანს შორის. IV საუკუნის ბოლოსა და V საუკუნის დასაწყისში სამხრეთ კავკასია კვლავ ორი დიდი სახელმწიფოს ინტერესთა გადაკვეთის სივრცე იყო. ქართლის მეფეს უწევდა როგორც ირანის ზეწოლის, ისე დასავლეთთან პოლიტიკური ურთიერთობების გათვალისწინება. ფარსმანის მმართველობა ხანმოკლე იყო. თანამედროვე ისტორიოგრაფიის ერთ-ერთი გავრცელებული ქრონოლოგიის მიხედვით, იგი დაახლოებით 406 წელს გამეფდა და 409 წელს გარდაიცვალა. მისი მეფობის დასრულების შემდეგ ქართლის ტახტზე მისი ძმა მირდატ IV ავიდა. ფარსმან IV-ის მმართველობის ყველაზე მნიშვნელოვანი შედეგი მისი დამოუკიდებელი პოლიტიკური კურსის მცდელობა იყო. მან უარი თქვა ირანისთვის ხარკის გადახდაზე და ამით ქართლის სამეფოს პოლიტიკური დამოუკიდებლობის შენარჩუნების სურვილი გამოავლინა. მიუხედავად იმისა, რომ მისი მეფობა მხოლოდ რამდენიმე წელს გაგრძელდა, ეს პოლიტიკა მნიშვნელოვანი იყო ქართლის შემდგომი ისტორიისთვის. ფარსმან IV-ის ისტორიული მნიშვნელობა ასევე უკავშირდება ქრისტიანული ეკლესიის მხარდაჭერას. მისი მეფობის დროს გაგრძელდა ქართლში ქრისტიანული ტაძრების განვითარებისა და განახლების პროცესი. ამით ფარსმანის ეპოქა მირიან III-ის მიერ დაწყებული ქრისტიანული სახელმწიფოებრივი ტრადიციის გაგრძელებად გვევლინება. ფარსმანის ეპოქაში ქართლის სამეფო კვლავ დამოუკიდებელი მონარქიის სახით არსებობდა, თუმცა მისი პოლიტიკური მოქმედების თავისუფლება რეგიონში არსებული ძლიერი სახელმწიფოების გავლენით იყო შეზღუდული. ირანისთვის ხარკის შეწყვეტა ამ დამოკიდებულების წინააღმდეგ გადადგმული მნიშვნელოვანი ნაბიჯი იყო.ფარსმან IV დაახლოებით 409 წელს გარდაიცვალა. მის შემდეგ ქართლის ტახტი მისმა ძმამ, მირდატ IV-მ დაიკავა. ფარსმანის ხანმოკლე მმართველობის მიუხედავად, მის სახელს უკავშირდება ქართლის სამეფოს დამოუკიდებლობის დაცვის მცდელობა, ირანისადმი წინააღმდეგობა და ქრისტიანული ეკლესიის მხარდაჭერა. ფარსმან IV-ის მმართველობა მნიშვნელოვანია იმითაც, რომ იგი წინ უსწრებს ვახტანგ გორგასლის ეპოქას და იმ პროცესებს, რომლებმაც V საუკუნის ქართლის ისტორია განსაზღვრა. მისი დროინდელი პოლიტიკური ვითარება უკვე ქმნიდა იმ გარემოს, რომელშიც შემდგომში ქართლის მეფეებს ირანთან ურთიერთობისა და ქრისტიანობის დაცვის საკითხებზე უფრო მძიმე გადაწყვეტილებების მიღება მოუწევდათ. ფარსმან IV-ის ისტორიული სახე განსაკუთრებით საინტერესოა როგორც მეფისა, რომელიც მცირე ხნის განმავლობაში მართავდა ქართლს, მაგრამ მისი მმართველობა ქვეყნის საგარეო პოლიტიკური ორიენტაციისთვის მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა. მისი სახელის დაკავშირება ირანისადმი ხარკის შეწყვეტასთან და ქრისტიანული ეკლესიის მხარდაჭერასთან მას IV–V საუკუნეების მიჯნის ქართლის ერთ-ერთ გამორჩეულ მეფედ აქცევს.
მნიშვნელოვანი თარიღები
დაახლოებით 406 წელი — ფარსმან IV-ის გამეფების სავარაუდო თარიღი. დაახლოებით 406–409 წლები — ფარსმან IV-ის მეფობის პერიოდი თანამედროვე ისტორიოგრაფიის ერთ-ერთი გავრცელებული ქრონოლოგიის მიხედვით. დაახლოებით 409 წელი — ფარსმან IV-ის გარდაცვალება და მისი მეფობის დასრულება.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ვარაზ-ბაკურ II — ქართლის მეფე, რომელსაც ქართული ისტორიული ტრადიცია ფარსმან IV-ის მამად მიიჩნევს. თრდატი — ქართლის მეფე და ფარსმან IV-ის ბაბუა ან ბიძა სხვადასხვა ქართული წყაროს მიხედვით. მირდატ IV — ფარსმან IV-ის ძმა და მისი გარდაცვალების შემდეგ ქართლის მეფე. პეტრე იბერი — ქართველი უფლისწული და ქრისტიანი მოაზროვნე, რომლის ასურულ „ცხოვრებაშიც“ მოხსენიებული ფარსმანი ზოგიერთ მკვლევარს ფარსმან IV-თან აქვს გაიგივებული. ფარსმან IV-ის ისტორიული მნიშვნელობა ფარსმან IV ქართლის ისტორიის მნიშვნელოვანი მეფეა IV–V საუკუნეების მიჯნაზე. მისი მმართველობის მთავარი თავისებურება იყო სასანიანთა ირანის პოლიტიკური გავლენის წინააღმდეგ მიმართული კურსი და ქრისტიანული ეკლესიის მხარდაჭერა. მიუხედავად ხანმოკლე მეფობისა, ფარსმანის სახელი დაკავშირებულია ქართლის სამეფოს პოლიტიკური დამოუკიდებლობის დაცვის მცდელობასთან იმ პერიოდში, როდესაც კავკასიაში ირანის ძალაუფლება ძლიერდებოდა. მისი მეფობის შემდეგ ქართლის ისტორიაში ახალი ეტაპი დაიწყო. მირდატ IV-ისა და შემდეგ არჩილ I-ის მმართველობამ ქვეყანა იმ პოლიტიკურ გარემოში შეიყვანა, რომელმაც საბოლოოდ ვახტანგ გორგასლის ეპოქამდე მიიყვანა ქართლის სახელმწიფო.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.