ვარაზ-ბაკური
IV–V სს. (სავარაუდო)
ისტორია და მმართველობა
ვარაზ-ბაკურ II (ასფაგურ III) — ქართლის მეფე (დაახლოებით 380–394) ვარაზ-ბაკურ II, რომელსაც ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში ასფაგურ III-ის სახელითაც იცნობენ, IV საუკუნის ბოლოს ქართლის, ანუ ძველი იბერიის, მეფე იყო. მისი მმართველობა დაახლოებით 380–394 წლებით თარიღდება და ქართლის ისტორიის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გარდამავალ პერიოდს დაემთხვა. ამ დროს ქართლის სამეფო კვლავ რომის იმპერიასა და სასანიანთა ირანს შორის დაპირისპირების პირობებში არსებობდა, თუმცა IV საუკუნის მიწურულს ირანის პოლიტიკური გავლენა რეგიონში თანდათან ძლიერდებოდა. ვარაზ-ბაკურ II-ის შესახებ ცნობები ძირითადად ქართულ ისტორიულ წყაროებშია დაცული. სხვადასხვა წყაროში მისი სახელი განსხვავებული ფორმით გვხვდება, რის გამოც თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში მას ასფაგურ III-სა და ვარაზ- ბაკურ II-ს უკავშირებენ. იგი მირდატ III-ის შემდეგ გამეფდა და ქართლის ხოსროიანთა სამეფო დინასტიის წარმომადგენელი იყო. ვარაზ-ბაკურ II-ის გამეფების დროისთვის ქართლში რამდენიმე წლის განმავლობაში არსებული პოლიტიკური დაპირისპირება დასრულებული იყო. მირდატ III-ისა და საურმაგ II-ის ორმეფობის პერიოდი 378 წლის შემდეგ დასრულდა. რომის იმპერიის გავლენა კავკასიაში ადრინდელთან შედარებით შესუსტდა, ხოლო ირანის პოზიციები გაძლიერდა.ეს ცვლილება მნიშვნელოვანწილად დაკავშირებული იყო 378 წლის ადრიანოპოლის ბრძოლასთან, სადაც რომის არმიამ გოთებთან მძიმე მარცხი განიცადა. ამ მოვლენამ რომის იმპერიის სამხედრო შესაძლებლობები აღმოსავლეთში შეასუსტა და კავკასიაში სასანიანთა ირანის პოლიტიკური უპირატესობის ზრდას შეუწყო ხელი. ვარაზ-ბაკურ II-ის მეფობის პერიოდში ქართლის საგარეო პოლიტიკაზე სწორედ ეს ახალი ვითარება აისახებოდა. ქვეყანა ირანის პოლიტიკური გავლენის სფეროში მოექცა, თუმცა ქართლის სამეფო მთლიანად არ გამქრალა და საკუთარი მეფობა და სახელმწიფოებრივი სტრუქტურები შეინარჩუნა. მისი მმართველობის ეპოქის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მოვლენა იყო 387 წლის შეთანხმება რომსა და სასანიანთა ირანს შორის, რომელსაც ისტორიოგრაფიაში აკილისენის ზავის სახელით იცნობენ. ამ შეთანხმებამ სომხეთის სამეფოს პოლიტიკური მდგომარეობა ძირეულად შეცვალა. სომხეთის ტერიტორია რომისა და ირანის გავლენის სფეროებად გაიყო, ხოლო ირანის პოზიციები სამხრეთ კავკასიაში კიდევ უფრო გაძლიერდა. აკილისენის ზავის შემდეგ ქართლის სამეფოს მდგომარეობაც შეიცვალა. რომის გავლენა ქართლზე მნიშვნელოვნად შემცირდა და ქვეყანა უფრო მკაფიოდ მოექცა სასანიანთა პოლიტიკური გავლენის ქვეშ. ეს იყო მნიშვნელოვანი გარდატეხა, რადგან IV საუკუნის დასაწყისში მირიან III-ის დროს ქართლი რომაულ-ქრისტიანულ სამყაროსთან დაახლოების გზაზე იდგა, ხოლო საუკუნის ბოლოს ირანის პოლიტიკური გავლენა კვლავ გაძლიერდა. ვარაზ-ბაკურ II-ის შიდა პოლიტიკის შესახებ დეტალური ცნობები შედარებით მცირეა. მის მეფობას ძირითადად საგარეო პოლიტიკური ცვლილებები განსაზღვრავდა. ქართლის სამეფოსთვის უმთავრეს გამოწვევად რჩებოდა დამოუკიდებლობის შენარჩუნება იმ პირობებში, როდესაც ქვეყნის გარშემო არსებული დიდი სახელმწიფოები ცდილობდნენ კავკასიაში საკუთარი გავლენის განმტკიცებას.ქრისტიანობის საკითხი ამ პერიოდში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ინარჩუნებდა. მირიან III-ის დროს ქართლში ქრისტიანობის სახელმწიფოებრივად დამკვიდრების შემდეგ ახალი სარწმუნოება უკვე მყარად იყო დაკავშირებული ქართლის სამეფო ხელისუფლებასთან. მიუხედავად ირანის პოლიტიკური გაძლიერებისა, ქრისტიანობა ქართლში არ გამქრალა და ქვეყნის რელიგიურ ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი ადგილი შეინარჩუნა. ქართული ისტორიული ტრადიცია ვარაზ-ბაკურ II-ის სახელთან ეკლესიის მშენებლობასაც აკავშირებს. მას მიეწერება წილკნის ეკლესიის აგება. ადრეული ქრისტიანული არქიტექტურის ისტორიისთვის ეს ტრადიცია მნიშვნელოვანია, თუმცა კონკრეტული სამშენებლო სამუშაოების დეტალები დამოუკიდებელი წყაროებით სრულად არ დასტურდება. ვარაზ-ბაკურ II-ის მეფობის დროს ქართლის ტერიტორიული მდგომარეობა ძირითადად შენარჩუნებული იყო, თუმცა ქვეყნის პოლიტიკური დამოუკიდებლობა შეზღუდული გახდა. ამ პერიოდში ქართლის სამეფო აღარ წარმოადგენდა იმ ძალას, რომელსაც რომსა და ირანს შორის საკუთარი პოლიტიკური კურსის სრულად თავისუფლად განსაზღვრა შეეძლო. მისი მმართველობის მნიშვნელობა სწორედ ამ რთულ საერთაშორისო გარემოში უნდა განვიხილოთ. ვარაზ-ბაკურ II მართავდა ქართლს იმ დროს, როდესაც რომის გავლენა კავკასიაში სუსტდებოდა და ირანის გავლენა იზრდებოდა. ამ პირობებში სამეფო ხელისუფლების შენარჩუნება და ქვეყნის სახელმწიფოებრივი არსებობის გაგრძელება თავად იყო მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ამოცანა. ვარაზ-ბაკურ II დაახლოებით 394 წელს გარდაიცვალა. მისი გარდაცვალების შემდეგ ქართლის ტახტზე თრდატი ავიდა. მომდევნო პერიოდში ქართლის სამეფო კვლავ აღმოჩნდა რომისა და ირანის პოლიტიკური ინტერესების გადაკვეთის სივრცეში, ხოლო სასანიანთა გავლენის გაძლიერება თანდათან უფრო მნიშვნელოვანი გახდა.ვარაზ-ბაკურ II-ის ისტორიული მნიშვნელობა უპირველესად IV საუკუნის ბოლოს ქართლის პოლიტიკური მდგომარეობის ცვლილებას უკავშირდება. მისი მეფობის დროს დასრულდა ის ეტაპი, როდესაც რომის იმპერიას კავკასიაში ძლიერი პოლიტიკური და სამხედრო პოზიციები ჰქონდა, ხოლო ირანის გავლენა კვლავ გაძლიერდა. მისი ეპოქა ასევე მნიშვნელოვანია ქრისტიანული ქართლის ისტორიისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ ქართლი ირანის პოლიტიკური გავლენის ქვეშ აღმოჩნდა, მირიან III-ის დროს დაწყებული ქრისტიანული სახელმწიფოებრივი ტრადიცია გაგრძელდა. ამით ქართლმა შეინარჩუნა ის რელიგიური და კულტურული საფუძველი, რომელმაც მომდევნო საუკუნეების საქართველოს ისტორიაზე უდიდესი გავლენა მოახდინა. ვარაზ-ბაკურ II-ის მეფობა ამიტომ შეიძლება განვიხილოთ როგორც გარდამავალი პერიოდი — ერთის მხრივ, მირიან III-ის ეპოქაში დაწყებული ქრისტიანული სახელმწიფოებრივი განვითარების გაგრძელება, ხოლო მეორეს მხრივ, სამხრეთ კავკასიაში სასანიანთა პოლიტიკური გავლენის ახალი გაძლიერება.
მნიშვნელოვანი თარიღები
დაახლოებით 380 წელი — ვარაზ-ბაკურ II-ის გამეფება. 378 წელი — ადრიანოპოლის ბრძოლა, რომლის შემდეგაც რომის პოლიტიკური და სამხედრო შესაძლებლობები კავკასიაში შესუსტდა. 387 წელი — აკილისენის ზავი რომსა და სასანიანთა ირანს შორის, რომელმაც სამხრეთ კავკასიაში პოლიტიკური ძალთა თანაფარდობა მნიშვნელოვნად შეცვალა. დაახლოებით 394 წელი — ვარაზ-ბაკურ II-ის გარდაცვალება და მისი მმართველობის დასრულება.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
მირდატ III — ქართლის მეფე და ვარაზ-ბაკურ II-ის წინამორბედი. საურმაგ II — ქართლის მეფე, რომლის მმართველობის დროსაც ქართლში რომისა და ირანის დაპირისპირებით გამოწვეული ორმეფობა არსებობდა. შაპურ II — სასანიანთა ირანის შაჰი, რომლის მმართველობის პერიოდში ირანის გავლენა კავკასიაში მნიშვნელოვნად გაძლიერდა. თეოდოსიუს I — რომის იმპერატორი, რომლის მმართველობის პერიოდში 387 წლის რომაულ-სასანიანთა შეთანხმებამ კავკასიის პოლიტიკური მდგომარეობაზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა. თრდატი — ვარაზ-ბაკურ II-ის შემდეგ ქართლის ტახტზე ასული მეფე. ვარაზ-ბაკურ II-ის ისტორიული მნიშვნელობა იმაში მდგომარეობს, რომ მისი მმართველობის პერიოდში ქართლი ერთდროულად ინარჩუნებდა ქრისტიანულ სახელმწიფოებრივ ტრადიციას და რთულ პოლიტიკურ გარემოში სასანიანთა ირანის მზარდი გავლენის პირობებში არსებობდა. მისი ეპოქა IV საუკუნის ბოლოს ქართლის ისტორიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გარდამავალი ეტაპია.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.