საურმაგ II
IV ს. (სავარაუდო)
ისტორია და მმართველობა
საურმაგ II — ქართლის მეფე (361–363; 370–378 წლებში თანამმართველი) საურმაგ II IV საუკუნის მეორე ნახევარში ქართლის, ანუ ძველი იბერიის, მეფე იყო. იგი მირიან III-ის შემდეგ გამეფდა და იმ პერიოდში მოღვაწეობდა, როდესაც ქართლის სამეფო რომის იმპერიასა და სასანიანთა ირანს შორის მწვავე პოლიტიკური დაპირისპირების ცენტრში აღმოჩნდა. მისი მმართველობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმით, რომ საურმაგი რომის პოლიტიკური მხარდაჭერის მქონე მეფე იყო და მოგვიანებით, ირანის მიერ ქართლიდან განდევნის შემდეგ, რომაელთა დახმარებით კვლავ დაბრუნდა ქვეყნის ნაწილში. საურმაგ II რევ II-ისა და სალომეს ვაჟი იყო. რევ II მირიან III-ის ძე და მისი თანამმართველი გახლდათ. ამგვარად, საურმაგი მირიან III-ის შვილიშვილი იყო და ქართლის სამეფო დინასტიას ეკუთვნოდა. მირიან III-ის გარდაცვალების შემდეგ, 361 წელს, ქართლის სამეფო ტახტზე საურმაგ II ავიდა. მისი მმართველობის დასაწყისშივე ქვეყნის საგარეო-პოლიტიკური მდგომარეობა რთული იყო. რომსა და სასანიანთა ირანს შორის დაპირისპირება კვლავ გრძელდებოდა და ქართლის მეფის პოლიტიკური კურსი ამ ორი სახელმწიფოს ურთიერთობაზე პირდაპირ იყო დამოკიდებული. საურმაგ II რომის იმპერიისადმი კეთილგანწყობილ პოლიტიკურ კურსს ატარებდა. მისი მეფობის დასაწყისში რომი და ირანი კვლავ იბრძოდნენ სომხეთსა და კავკასიაში გავლენის შესანარჩუნებლად. ამ პირობებში ქართლის სამეფოს რომთან დაახლოება ირანისთვის მიუღებელი აღმოჩნდა. დაახლოებით 363 წელს სასანიანთა შაჰმა შაპურ II-მ ქართლში თავისი გავლენის განმტკიცება გადაწყვიტა. ირანის მხარდაჭერით საურმაგ II ტახტიდან ჩამოაგდეს და მისნაცვლად ქართლის მეფედ ასფაგურ II დასვეს. ასფაგური მირიან III-ის ძე და საურმაგის ბიძა იყო. ამ მოვლენამ ქართლის სამეფოში რომისა და ირანის პოლიტიკური დაპირისპირება უშუალოდ სამეფო დინასტიის შიდა ბრძოლად აქცია. საურმაგ II-ის დამხობის შემდეგ იგი ქართლიდან განდევნილი აღმოჩნდა. თუმცა მისი პოლიტიკური კარიერა ამით არ დასრულებულა. რომის იმპერიამ საურმაგის დაბრუნება გადაწყვიტა და რამდენიმე წლის შემდეგ მის დასახმარებლად სამხედრო ძალა გაგზავნა. საურმაგის დაბრუნების შესახებ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ცნობები დაცულია IV საუკუნის რომაელი ისტორიკოსის, ამიანე მარცელინეს ნაშრომში. მისი ცნობით, დაახლოებით 370 წელს რომის იმპერატორმა ვალენტმა საურმაგის დასახმარებლად კავკასიაში სამხედრო ძალა გაგზავნა. რომაულ ჯარს სარდლობდა ტერენციუსი, რომელიც სომხეთის სამხედრო მმართველობასთან იყო დაკავშირებული. რომაელთა ჩარევის შედეგად საურმაგ II ქართლში დაბრუნდა. თუმცა ამჯერად მისი დაბრუნება მთელი სამეფოს ერთპიროვნულ მმართველობას არ ნიშნავდა. შეიქმნა კომპრომისული შეთანხმება, რომლის მიხედვითაც ქართლის სამეფო ორ ნაწილად გაიყო და ქვეყანაში ორი მეფე ერთდროულად მართავდა. დაახლოებით 370–378 წლებში საურმაგ II და მირდატ III ქართლის სხვადასხვა ნაწილს მართავდნენ. საურმაგი რომის მხარდაჭერით მოქმედებდა, მირდატ III კი ირანის პოლიტიკური გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა. ამგვარად, ქართლში ორმეფობა დამყარდა. ეს მდგომარეობა ქართლის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი პოლიტიკური კრიზისი იყო. ქვეყნის გაყოფა მხოლოდ სამეფო დინასტიის შიდა დაპირისპირებით არ ყოფილა გამოწვეული. იგი პირდაპირ ასახავდა რომისა და ირანის ბრძოლას კავკასიაში პოლიტიკური უპირატესობისთვის.საურმაგ II-ის ხელისუფლებაში დაბრუნებამ რომის იმპერიას საშუალება მისცა, ქართლში თავისი გავლენა კვლავ გაეძლიერებინა. თუმცა ამ გავლენის მასშტაბი შეზღუდული იყო. საურმაგი ძირითადად ქართლის იმ ნაწილს აკონტროლებდა, რომელიც რომის პოლიტიკური ინტერესების სფეროში მოექცა, ხოლო მირდატ III ირანის მხარდაჭერით ქვეყნის მეორე ნაწილს მართავდა. ორმეფობის პერიოდის შესახებ არსებული ცნობები განსაკუთრებით ფასეულია, რადგან ამ მოვლენებს თანამედროვე ან თითქმის თანამედროვე უცხოური წყარო — ამიანე მარცელინე — აღწერს. მისი მონათხრობიდან ჩანს, რომ რომისა და ირანის დაპირისპირება ქართლის სამეფოს ტერიტორიულ და პოლიტიკურ გაყოფამდე მივიდა. საურმაგ II-ის მეორე მმართველობის პერიოდში ქართლის მდგომარეობაზე მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია რომის იმპერიის საერთო სამხედრო მდგომარეობამ. 378 წელს რომის იმპერიამ ადრიანოპოლის ბრძოლაში მძიმე მარცხი განიცადა გოთებთან ბრძოლაში. ამ მოვლენამ იმპერიის სამხედრო შესაძლებლობები მნიშვნელოვნად შეასუსტა და რომის პოზიციებზე კავკასიაშიც იმოქმედა. ადრიანოპოლის ბრძოლის შემდეგ რომის გავლენა ქართლზე შესუსტდა. საურმაგ II-მ თავისი პოლიტიკური პოზიცია დაკარგა და ორმეფობის პერიოდიც დასრულდა. ამის შემდეგ მირდატ III- მ ქართლის ერთიან ნაწილზე ხელისუფლების აღდგენა შეძლო. საურმაგ II-ის შიდა პოლიტიკის შესახებ დეტალური ცნობები არ არის შემონახული. მისი მმართველობის ისტორიული მნიშვნელობა ძირითადად საგარეო-პოლიტიკურ მოვლენებს უკავშირდება — რომთან მის კავშირს, ირანის მიერ მისი ტახტიდან ჩამოგდებას, რომაელთა სამხედრო ჩარევას და ქართლში ორმეფობის დამყარებას. საურმაგ II-ის ეპოქაში ქრისტიანობა ქართლის სამეფოს უკვე დამკვიდრებული რელიგია იყო. ეს მდგომარეობა მირიან III-ის მეფობის დროს დაწყებული ქრისტიანიზაციის პროცესის შედეგი გახლდათ. თუმცა საურმაგის კონკრეტული საეკლესიოან კულტურული საქმიანობის შესახებ სანდო დეტალური ცნობები არ არის შემონახული. საურმაგ II-ის მმართველობის მთავარი ისტორიული მნიშვნელობა მისი პრო-რომაული პოლიტიკური კურსითა და იმ ბრძოლით განისაზღვრება, რომელიც ქართლის სამეფო ტახტისა და ქვეყნის პოლიტიკური ორიენტაციისთვის მიმდინარეობდა. მისი ცხოვრება ნათლად აჩვენებს, რომ IV საუკუნის ქართლისთვის რომისა და ირანის დაპირისპირება მხოლოდ საგარეო პოლიტიკის საკითხი აღარ იყო — ამ ბრძოლამ უშუალოდ განსაზღვრა, ვინ უნდა ყოფილიყო ქართლის მეფე. საურმაგ II-ის მეფობის პირველი პერიოდი 361–363 წლებს მოიცავდა. შემდეგ იგი რამდენიმე წლის განმავლობაში ჩამოშორებული იყო ხელისუფლებას. დაახლოებით 370 წელს რომის სამხედრო დახმარებით იგი კვლავ დაბრუნდა ქართლში და 378 წლამდე მირდატ III-სთან ერთად ქვეყნის სხვადასხვა ნაწილს მართავდა. საურმაგ II-ის შემდგომ ქართლის სამეფოში მირდატ III-ის პოზიცია გაძლიერდა. IV საუკუნის ბოლოსთვის ქართლის საგარეო-პოლიტიკურ მდგომარეობაში ირანის გავლენა კვლავ მნიშვნელოვანი გახდა. ამ პროცესმა საბოლოოდ განსაზღვრა ქართლის განვითარების მიმართულება მომდევნო საუკუნეებში. საურმაგ II-ის ისტორიული სახე განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ იგი მირიან III-ის მიერ შექმნილი ქრისტიანული სამეფოს პირველი მმართველი იყო, რომლის მეფობაც რომისა და ირანის პირდაპირი პოლიტიკური დაპირისპირების შედეგად შეიცვალა. მისი მმართველობის ისტორია გვიჩვენებს ქართლის სამეფოს რთულ მდგომარეობას IV საუკუნის მეორე ნახევარში და იმ მძიმე არჩევანს, რომლის წინაშეც ქართველი მეფეები იმყოფებოდნენ ორ დიდ იმპერიას შორის.
მნიშვნელოვანი თარიღები
361 წელი — საურმაგ II-ის გამეფება მირიან III-ის გარდაცვალების შემდეგ. 363 წელი — საურმაგ II-ის ტახტიდან ჩამოგდება სასანიანთა ირანის მხარდაჭერით და ასფაგურ II-ის გამეფება. დაახლოებით 370 წელი — რომის იმპერიის სამხედრო ჩარევა ქართლში და საურმაგ II-ის დაბრუნება. დაახლოებით 370–378 წლები — ქართლში ორმეფობის პერიოდი, როდესაც საურმაგ II და მირდატ III ქვეყნის სხვადასხვა ნაწილს მართავდნენ. 378 წელი — ადრიანოპოლის ბრძოლაში რომის მძიმე მარცხი და რომის გავლენის შესუსტება კავკასიაში. 378 წელი — საურმაგ II-ის მეორე მმართველობის დასრულება ქართლში.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
მირიან III — ქართლის პირველი ქრისტიანი მეფე და საურმაგ II-ის პაპა. რევ II — საურმაგ II-ის მამა და მირიან III-ის ძე. სალომე — საურმაგ II-ის დედა. ასფაგურ II — მირიან III-ის ძე და საურმაგ II-ის ბიძა, რომელმაც ირანის მხარდაჭერით საურმაგის შემდეგ ქართლის ტახტი დაიკავა. მირდატ III — ქართლის მეფე, რომელიც საურმაგ II-სთან ერთად 370–378 წლებში ქვეყნის სხვადასხვა ნაწილს მართავდა. შაპურ II — სასანიანთა ირანის შაჰი, რომლის მხარდაჭერითაც საურმაგ II ტახტიდან ჩამოაგდეს.ვალენტი — რომის იმპერატორი, რომლის მმართველობის დროსაც რომმა საურმაგ II-ის ქართლში დასაბრუნებლად სამხედრო დახმარება გაგზავნა. ტერენციუსი — რომაელი სამხედრო სარდალი, რომელიც საურმაგ II-ის მხარდასაჭერად ქართლში გაგზავნილ სამხედრო ძალას ხელმძღვანელობდა. ამიანე მარცელინე — IV საუკუნის რომაელი ისტორიკოსი, რომლის ცნობებიც საურმაგ II-ის მმართველობისა და ქართლში ორმეფობის შესახებ ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წყაროა.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.