მირდატი
IV ს. (~363–380, სავარაუდო)
ისტორია და მმართველობა
მირდატ III — ქართლის მეფე (დაახლოებით 365–380) მირდატ III IV საუკუნის მეორე ნახევარში ქართლის, ანუ ძველი იბერიის, მეფე იყო. მისი მმართველობა ქართლის ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე რთულ პერიოდს დაემთხვა, როდესაც ქვეყნის პოლიტიკური მდგომარეობა განსაკუთრებით ძლიერ იყო დამოკიდებული რომის იმპერიასა და სასანიანთა ირანს შორის დაპირისპირებაზე. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში მისი მეფობის პერიოდად დაახლოებით 365–380 წლები მიიჩნევა, ხოლო 370–378 წლებში იგი ქართლის სამეფოს ნაწილს საურმაგ II-სთან ერთად მართავდა. მირდატ III-ის შესახებ ქართული ისტორიული წყაროები მას ბაკურ II-ის მემკვიდრეთა შემდგომ თაობას უკავშირებს.თანამედროვე მკვლევართა მიერ მიღებულ ქრონოლოგიურ სქემაში იგი ასფაგურ II-ის ძედ და მის შემდეგ ქართლის ტახტზე ასულ მეფედ არის მიჩნეული. მისი სახელის ლათინური ფორმაა Mithridates, ხოლო ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში იგი მირდატის სახელით არის ცნობილი. მირდატ III-ის მეფობის დასაწყისში ქართლის პოლიტიკური მდგომარეობა განსაკუთრებით რთული იყო. ამ დროისთვის სასანიანთა ირანი კავკასიაში საკუთარი გავლენის განმტკიცებას ცდილობდა, ხოლო რომის იმპერია ცდილობდა შეენარჩუნებინა გავლენა ქართლსა და სომხეთზე. ქართლის მეფის არჩევანი ერთ-ერთ ან მეორე ძალასთან დაახლოებას ქვეყნის შიდა მდგომარეობაზეც პირდაპირ აისახებოდა. მირდატის მმართველობა დაკავშირებული იყო ირანთან. იგი სასანიანთა პოლიტიკური გავლენის ქვეშ მყოფი ქართლის მეფე იყო. ამავე პერიოდში მისი წინამორბედი ასფაგურ II-ისა და მირდატის დინასტიური ხაზის წინააღმდეგ რომის მხარდაჭერით საურმაგ II-ის პრეტენზია კვლავ არსებობდა. დაახლოებით 370 წელს რომის იმპერატორმა ვალენტმა ქართლში სამხედრო ძალა გამოგზავნა საურმაგ II-ის ტახტზე დასაბრუნებლად. რომაული ლაშქრის სარდალი ტერენციუსი საურმაგთან ერთად ქართლში შევიდა. რომაელებმა მდინარე მტკვრის მიმართულებით მიაღწიეს და ქართლის სამეფოს პოლიტიკური მდგომარეობა კიდევ უფრო გამწვავდა. ამ მოვლენების შესახებ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ცნობები დაცულია რომაელი ისტორიკოსის ამიანე მარცელინეს ნაშრომში. მისი ცნობით, რომაელთა სამხედრო ჩარევის შედეგად ქართლში კომპრომისული შეთანხმება შედგა. მირდატმა და საურმაგმა ქვეყანა გაიყვეს და ქართლის ორი ნაწილი სხვადასხვა პოლიტიკური გავლენის ქვეშ მოექცა. მირდატ III-მ შეინარჩუნა ქართლის ჩრდილო-აღმოსავლეთი ნაწილი, ხოლო საურმაგ II-მ რომის მხარდაჭერით ქართლის სამხრეთ-დასავლეთი ნაწილი მიიღო. ამგვარად, დაახლოებით 370–378 წლებში ქართლში ორმეფობა დამყარდა. ეს იყო ქართლის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანიპოლიტიკური კრიზისი, რადგან ქვეყანა ფაქტობრივად ორ მმართველს შორის გაიყო. ორმეფობის დროს მირდატ III ირანის მხარდაჭერას ეყრდნობოდა, ხოლო საურმაგ II — რომისას. ქართლის გაყოფა ნათლად აჩვენებს, რამდენად ძლიერ იყო ქვეყნის შიდა პოლიტიკური ცხოვრება დამოკიდებული რომისა და ირანის ურთიერთობაზე. ამ პერიოდში ქართლის მეფეები მხოლოდ საკუთარი სამეფოს შიდა ინტერესებით ვერ მოქმედებდნენ და ხშირად ორი დიდი სახელმწიფოს დაპირისპირების პირობებში უწევდათ გადაწყვეტილებების მიღება. მირდატ III-ის მდგომარეობა განსაკუთრებით საინტერესოა იმით, რომ მას, მიუხედავად ირანთან კავშირისა, რომის მხრიდან სრული განადგურების საფრთხე არ შექმნია. რომაელთა მიერ საურმაგის აღდგენას საბოლოოდ მოჰყვა შეთანხმება, რომლის შედეგადაც მირდატმა ქართლის ჩრდილო-აღმოსავლეთი ნაწილი შეინარჩუნა. ეს მიუთითებს იმაზე, რომ რომის პოლიტიკა იმ მომენტში ქართლის სრული დამორჩილების ნაცვლად ძალთა გარკვეული ბალანსის შექმნასაც ემსახურებოდა. მირდატისა და საურმაგის ორმეფობა რამდენიმე წლის განმავლობაში გაგრძელდა. ამ პერიოდის შესახებ ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი წყაროა ამიანე მარცელინე, რომელიც ქართლში მიმდინარე მოვლენებს რომის აღმოსავლეთ პოლიტიკის კონტექსტში აღწერს. მისი ცნობები განსაკუთრებით ღირებულია, რადგან IV საუკუნის ქართლის პოლიტიკური მდგომარეობის შესახებ შედარებით ახლო დროის უცხოურ წყაროს წარმოადგენს. 378 წელს ადრიანოპოლის ბრძოლაში რომის იმპერიამ მძიმე მარცხი განიცადა გოთებთან ბრძოლაში. ამ მოვლენამ რომის სამხედრო და პოლიტიკური შესაძლებლობები მნიშვნელოვნად შეასუსტა. ამის შემდეგ რომის გავლენა კავკასიაში შემცირდა და საურმაგ II-მ ქართლის თავისი ნაწილი დაკარგა. მირდატ III- მ კი კვლავ შეძლო ქართლის ერთიან ტერიტორიაზე ხელისუფლების აღდგენა.ამგვარად, 378 წლის შემდეგ ქართლის სამეფოში ორმეფობის პერიოდი დასრულდა. მირდატ III-მ კვლავ ერთიანი ქართლის მმართველობა განაგრძო. ეს იყო მისი მეფობის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი პოლიტიკური შედეგი. მირდატ III-ის მმართველობის პერიოდში ქართლის ტერიტორიული მდგომარეობა რამდენჯერმე შეიცვალა. დაახლოებით 370–378 წლებში ქვეყანა ორ ნაწილად იყო გაყოფილი, ერთი ნაწილი რომის, მეორე კი ირანის პოლიტიკური გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა. 378 წლის შემდეგ რომის პოზიციების შესუსტებამ მირდატს საშუალება მისცა, ქართლის ხელისუფლება კვლავ გაეერთიანებინა. მირდატ III-ის მეფობის პერიოდი ასევე მნიშვნელოვანია ქართლისა და სომხეთის ურთიერთობების თვალსაზრისით. კავკასიაში მიმდინარე რომაულ-ირანული დაპირისპირება სომხეთის საკითხსაც მოიცავდა და ქართლის პოლიტიკური მდგომარეობა ამ პროცესებთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული. IV საუკუნის მიწურულს რეგიონში ძალთა თანაფარდობა კვლავ შეიცვალა. რომსა და ირანს შორის დაპირისპირება საბოლოოდ 387 წლის აკილისენის ზავით დარეგულირდა. ამ შეთანხმებამ სომხეთის ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილის ირანის გავლენის ქვეშ გადასვლა გამოიწვია და კავკასიაში სასანიანთა პოლიტიკური უპირატესობა კიდევ უფრო გააძლიერა. მირდატ III ამ მოვლენამდე ცოტა ხნით ადრე გარდაიცვალა, ამიტომ მისი მეფობის დასასრულს რეგიონში მიმდინარე ცვლილებები უკვე მისი მემკვიდრის ეპოქაში განვითარდა. მირდატ III-ის შიდა პოლიტიკის შესახებ დეტალური ცნობები შედარებით მცირეა. მისი მმართველობის ისტორიული მნიშვნელობა უპირველესად საგარეო-პოლიტიკურ მოვლენებთან, ქართლის გაყოფასთან და შემდგომ გაერთიანებასთან არის დაკავშირებული. მის ეპოქაზე საუბრისას ყველაზე სანდო ცნობებს გვაწვდის ამიანე მარცელინე, რომლის ნაშრომიც IV საუკუნის მეორე ნახევარში რომის აღმოსავლეთ პოლიტიკისა და კავკასიაში მიმდინარე მოვლენების შესახებ მნიშვნელოვან ინფორმაციას შეიცავს.მირდატ III-ის ეპოქაში ქრისტიანობა ქართლის სამეფოს უკვე დამკვიდრებული რელიგია იყო. ეს მდგომარეობა მირიან III-ის მეფობის დროს დაწყებული პროცესის გაგრძელებას წარმოადგენდა. თუმცა მირდატის კონკრეტული საეკლესიო და კულტურული საქმიანობის შესახებ ისეთი დეტალური ცნობები არ არის შემონახული, როგორიც მისი პოლიტიკური მოღვაწეობის შესახებ. მირდატ III დაახლოებით 380 წელს გარდაიცვალა. მის შემდეგ ქართლის ტახტზე მისი ძე ასფაგურ III ავიდა, რომელსაც ქართული ისტორიული ტრადიცია ვარაზ-ბაკურ II-ის სახელითაც იცნობს. ასფაგურ III-ის მმართველობის პერიოდში ქართლის პოლიტიკური დამოკიდებულება ირანის მიმართ კიდევ უფრო გამოკვეთილი გახდა. მირდატ III-ის ისტორიული მნიშვნელობა პირველ რიგში ქართლის IV საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე პოლიტიკური კრიზისის მართვას უკავშირდება. მისი მეფობის დროს ქართლი რომისა და ირანის დაპირისპირების პირდაპირი მონაწილე გახდა, ქვეყანა რამდენიმე წლის განმავლობაში ორად გაიყო, ხოლო 378 წლის შემდეგ მირდატმა კვლავ შეძლო ერთიანი სამეფო ხელისუფლების აღდგენა. მისი მმართველობა ასევე ნათლად გვიჩვენებს, თუ რამდენად რთული იყო IV საუკუნეში ქართლის სამეფოს დამოუკიდებელი პოლიტიკური კურსის შენარჩუნება. რომისა და ირანის დაპირისპირება მხოლოდ საგარეო პოლიტიკის საკითხი არ ყოფილა — ის უშუალოდ მოქმედებდა ქართლის სამეფო ტახტის მემკვიდრეობაზე, ქვეყნის ტერიტორიულ მთლიანობასა და მეფის ძალაუფლებაზე. მირდატ III ამიტომ ქართული ისტორიის მნიშვნელოვანი ფიგურაა. მიუხედავად იმისა, რომ მისი მეფობის შესახებ ცნობები შედარებით მწირია, მისი ეპოქა ერთ-ერთი ყველაზე მკაფიო მაგალითია იმისა, თუ როგორ აღმოჩნდა ქართლის სამეფო ორი დიდი იმპერიის დაპირისპირების ცენტრში და როგორ შეძლო მან პოლიტიკური კრიზისის შემდეგ კვლავ გაერთიანება.
მნიშვნელოვანი თარიღები
დაახლოებით 365 წელი — მირდატ III-ის გამეფების დასაწყისი. დაახლოებით 370 წელი — ქართლში რომის სამხედრო ჩარევა და ორმეფობის დაწყება. 370–378 წლები — მირდატ III-ისა და საურმაგ II-ის ერთდროული მმართველობის პერიოდი ქართლის სხვადასხვა ნაწილში. 378 წელი — ადრიანოპოლის ბრძოლა და რომის პოზიციების შესუსტება; ამის შემდეგ მირდატ III-მ ქართლზე ერთიანი ხელისუფლება კვლავ აღადგინა. დაახლოებით 380 წელი — მირდატ III-ის გარდაცვალება და მისი მმართველობის დასრულება.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ასფაგურ II — ქართლის მეფე და მირდატ III-ის მამა თანამედროვე ისტორიოგრაფიულ ქრონოლოგიაში. საურმაგ II — ქართლის მეფე და მირდატ III-ის პოლიტიკური მეტოქე, რომელთან ერთადაც მირდატი 370–378 წლებში ქვეყნის სხვადასხვა ნაწილს მართავდა. ვალენტი — რომის იმპერატორი, რომლის მმართველობის დროსაც რომის სამხედრო ძალები ქართლში საურმაგ II-ის აღსადგენად შევიდნენ. ტერენციუსი — რომაელი სამხედრო სარდალი, რომელმაც ვალენტის ბრძანებით ქართლში სამხედრო ლაშქრობას უხელმძღვანელა. ასფაგურ III (ვარაზ-ბაკურ II) — მირდატ III-ის ძე და მისი შემდეგ ქართლის ტახტზე ასული მეფე. ამიანე მარცელინე — IV საუკუნის რომაელი ისტორიკოსი, რომლის ცნობები მირდატ III-ის ეპოქაში ქართლში მიმდინარეპოლიტიკური მოვლენების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წერილობითი წყაროა.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.