ბაკურ II
361–363 (ტრად.)
ისტორია და მმართველობა
ბაკურ II — ქართლის მეფე (IV საუკუნის II ნახევარი) ბაკურ II ქართლის ერთ-ერთი ადრეული ქრისტიანი მეფე იყო და მირიან III-ის მმართველობის შემდეგ ქართლის სამეფოს ისტორიაში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია. იგი განსაკუთრებით დაკავშირებულია IV საუკუნის იმ პერიოდთან, როდესაც ქართლში ქრისტიანობა უკვე სახელმწიფოებრივი ცხოვრების საფუძვლად ყალიბდებოდა, ხოლო ქვეყნის პოლიტიკური მდგომარეობა რომის იმპერიასა და სასანიანთა ირანს შორის დაპირისპირების გავლენით იცვლებოდა.ბაკურ II-ის სახელისა და წარმომავლობის შესახებ ძველ ქართულ ისტორიულ წყაროებში განსხვავებული ცნობებია. „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ მას ბაკურ II-ს უწოდებს და მირიან III-ის ძის, რევის, შვილად ასახელებს. „ქართლის ცხოვრება“ კი მის სახელს ბაქარის ფორმით გადმოსცემს და მირიან III-ის ძედ მიიჩნევს. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში ეს განსხვავება გათვალისწინებულია და ბაკურ II-ის იდენტიფიკაციისას ორივე წყაროს მონაცემებს ერთმანეთთან ადარებენ. ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში ბაკურ II მირიან III-ის გარდაცვალების შემდეგ ქართლის სამეფო ტახტზე ავიდა. მირიანის უფროსი ძის, რევის, გარდაცვალების შემდეგ მისი შვილი თრდატი ჯერ კიდევ მცირეწლოვანი იყო, რის გამოც სამეფო ხელისუფლება ბაკურის ხელში გადავიდა. საქართველოს ეროვნული ენციკლოპედიის ცნობით, მირიანის გარდაცვალების დროისთვის რევის ძე თრდატი მცირეწლოვანი იყო და ამის გამო ტახტზე მირიანის მეორე ვაჟი, ბაკური ავიდა. ბაკურის ახალგაზრდობის შესახებ მნიშვნელოვანი ცნობები დაცულია „ქართლის ცხოვრებაში“. ამ წყაროს მიხედვით, უფლისწულობის პერიოდში იგი რომის იმპერატორ კონსტანტინე დიდთან მძევლად იმყოფებოდა. ქართლის გაქრისტიანების შემდეგ ბაკური სამშობლოში დაბრუნდა და მოგვიანებით ქართლის მეფე გახდა. ეს ცნობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ბაკურის ცხოვრება პირდაპირ უკავშირდება ქართლისა და რომის ურთიერთობებს. ბაკურ II-ის მეფობის ზუსტი წლები ერთმნიშვნელოვნად დადგენილი არ არის. სხვადასხვა ისტორიულ ნაშრომში მისი მმართველობა IV საუკუნის შუა და მეორე ნახევრის პერიოდს მიეკუთვნება. საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონი მას IV საუკუნის II ნახევრის მეფედ მიიჩნევს, ხოლო ზოგიერთი ქართული ქრონოლოგიური სქემა ბაკურის მმართველობას IV საუკუნის 30–50-იან წლებს უკავშირებს. ამიტომ კონკრეტული წლების უპირობოდ მითითების ნაცვლად მისი მეფობა IV საუკუნის შუა ხანებით უნდა განვიხილოთ.ბაკურ II-ის მმართველობის ერთ-ერთი მთავარი მიმართულება ქრისტიანობის განმტკიცება იყო. იგი უკვე ქრისტიანულ გარემოში გამეფდა და წყაროები მის სახელს ქართლში ახალი სარწმუნოების გავრცელებასა და ეკლესიის გაძლიერებას უკავშირებს. „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ბაკურმა ქრისტიანობაზე მოაქცია კავკასიაში მცხოვრები მრავალი ხალხი და განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმო ეკლესიის მსახურთა გამრავლებას. საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიულ ლექსიკონში დაცული ცნობით, ბაკურ II-მ თავისი მმართველობის პერიოდში „განამრავლნა მღვდელნი და დიაკონნი“ ქართლსა და რანში ეკლესიათა მსახურებად. ამ ცნობიდან ჩანს, რომ მისი მმართველობა მხოლოდ პირადი ქრისტიანული რწმენით არ შემოიფარგლებოდა და ეკლესიის ორგანიზებულ გაძლიერებასაც ემსახურებოდა. ბაკურ II-ის მეფობის დროს მნიშვნელოვანი იყო ურთიერთობა სომხეთთანაც. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, ბაკურს დაპირისპირება ჰქონდა სომხებთან, რომლებიც ცდილობდნენ ქართლის ტახტზე რევის შთამომავლის, თრდატის, გამეფებას. ბაკურმა შეძლო ამ მცდელობის წინააღმდეგ ბრძოლა და სომხური ძალები ჯავახეთიდან განდევნა. ამ ცნობას ძირითადად ქართული ისტორიული ტრადიცია გვაწვდის და სწორედ ამ კონტექსტში უნდა განვიხილოთ ბაკურისა და რევიანთა შტოს შორის არსებული დინასტიური დაპირისპირება. ამ დაპირისპირების შემდეგ, ქართული წყაროს მიხედვით, ბაკურმა მნიშვნელოვანი შეთანხმება უზრუნველყო. მისი ძმისწულებისა და რძლის, სალომეს, მონაწილეობით შედგა ხელწერილი, რომლის მიხედვითაც ბაქარის, ანუ ბაკურის, შთამომავლებს სამეფო ტახტის მემკვიდრეობის უპირატესობა ენიჭებოდათ და რევის შთამომავლებს მათთვის ტახტის ჩამორთმევა არ უნდა ეცადათ. ამ შეთანხმების შესახებ ცნობები გვიჩვენებს, რომ მირიან III-ის შთამომავლებს შორის დინასტიური დაპირისპირება ქართლის პოლიტიკურ ცხოვრებაში მნიშვნელოვან პრობლემად იქცა.ბაკურ II-ის საგარეო პოლიტიკა იმ პერიოდის საერთო საერთაშორისო ვითარებისგან დამოუკიდებელი არ ყოფილა. ქართლი მდებარეობდა რომის იმპერიისა და სასანიანთა ირანის პოლიტიკური ინტერესების გადაკვეთის ზონაში. ბაკურის ახალგაზრდობაში რომის იმპერიასთან მისი კავშირი, როგორც მძევლად ყოფნის შესახებ ქართული წყაროს ცნობა მიუთითებს, ამ ურთიერთობის მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენდა. ბაკურის მეფობისას ქრისტიანული ქართლისა და რომის სამყაროს ურთიერთობებს უკვე მირიან III-ის ეპოქაში ჩაეყარა საფუძველი. ამავე დროს, IV საუკუნის განმავლობაში ირანი კვლავ ცდილობდა კავკასიაში თავისი გავლენის განმტკიცებას. ამიტომ ბაკურის მმართველობის პერიოდი უნდა განვიხილოთ როგორც ეპოქა, როდესაც ქართლის ქრისტიანული სამეფო ორ დიდ პოლიტიკურ ძალას შორის რთულ მდგომარეობაში იმყოფებოდა. ბაკურ II-ის სახელთან დაკავშირებულია ეკლესიის მშენებლობაც. როგორც „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“, ისე „ქართლის ცხოვრება“ მას წილკნის ეკლესიის აგებას მიაწერს. წილკნის ეკლესიის ისტორია ამგვარად ქართლის ადრეული ქრისტიანული სახელმწიფოს ჩამოყალიბების პროცესთან არის დაკავშირებული. ბაკურის მმართველობის მნიშვნელოვანი შედეგი იყო ქრისტიანული ეკლესიის გაძლიერება და მისი ორგანიზაციული გაფართოება. მირიან III-ის დროს დაწყებული ქრისტიანობის სახელმწიფოებრივი განმტკიცება ბაკურის ეპოქაში გაგრძელდა. ეკლესიის მსახურთა რაოდენობის ზრდა და ახალი საეკლესიო ცენტრების განვითარება ხელს უწყობდა ქრისტიანობის გავრცელებას ქართლის სხვადასხვა მხარეში. ბაკურ II-ის მმართველობის შესახებ ცნობები არ გვაძლევს საფუძველს, მას ფართომასშტაბიან დამპყრობელ მეფედ მივიჩნიოთ. მისი ისტორიული როლი უფრო მეტად დაკავშირებულია ქართლის ქრისტიანული სახელმწიფოს განმტკიცებასთან, სამეფო დინასტიის შიდა დაპირისპირებასთან და ქვეყნის რთულ საგარეო-პოლიტიკურ მდგომარეობასთან.ბაკურ II-ის შემდეგ ქართლის სამეფოს ისტორიაში კვლავ გაგრძელდა მირიან III-ის შთამომავალთა შორის დინასტიური დაპირისპირება. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა ბაკურიანთა და რევიანთა შტოებს შორის ბრძოლა სამეფო ტახტისთვის. მოგვიანებით ეს დაპირისპირება ქართლის პოლიტიკური მდგომარეობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორად იქცა. ბაკურ II-ის ისტორიული მნიშვნელობა პირველ რიგში იმაში მდგომარეობს, რომ იგი მირიან III-ის მიერ დაწყებული ქრისტიანული სახელმწიფოებრივი პოლიტიკის ერთ-ერთ ადრეულ გამგრძელებლად გვევლინება. მის მმართველობას უკავშირდება ეკლესიის გაძლიერება, ქრისტიანობის გავრცელების გაგრძელება და სამეფო ხელისუფლების განმტკიცების მცდელობა. ბაკურ II-ის ეპოქა ასევე მნიშვნელოვანია ქართლის დინასტიური ისტორიისთვის. მირიან III-ის შთამომავალთა შორის წარმოშობილმა დაპირისპირებამ ნათლად აჩვენა, რომ ქრისტიანობის მიღების შემდეგაც ქართლის სამეფო სერიოზული პოლიტიკური გამოწვევების წინაშე იდგა. ბაკურის მმართველობა ამ პროცესში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ეტაპი იყო.
მნიშვნელოვანი თარიღები
IV საუკუნის II ნახევარი — ბაკურ II-ის მეფობის პერიოდი წყაროთა ერთ-ერთი ძირითადი ქრონოლოგიური ტრადიციის მიხედვით. IV საუკუნის შუა ხანები — ბაკურ II-ის მმართველობის პერიოდი ზოგიერთი ქრონოლოგიური სქემის მიხედვით.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
მირიან III — ქართლის პირველი ქრისტიანი მეფე და ბაკურ II- სთან დაკავშირებული მთავარი დინასტიური ფიგურა.რევი — მირიან III-ის ძე, რომლის შთამომავალთა შორის ბაკურ II-ის დინასტიური მეტოქეები იყვნენ. თრდატი — რევის ძე და ბაკურ II-ის ძმისწული, რომლის გარშემოც სამეფო ტახტისათვის დინასტიური დაპირისპირება განვითარდა. ნანა — მირიან III-ის მეუღლე და ქართლის დედოფალი. სალომე — რევის ქვრივი და თრდატის დედა, რომელიც ბაკურ II-ის წინააღმდეგ დინასტიურ ბრძოლასთან არის დაკავშირებული ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში. კონსტანტინე I დიდი — რომის იმპერატორი, რომლის კართანაც, „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ბაკური უფლისწულობის პერიოდში მძევლად იმყოფებოდა. ბაკურ II-ის ისტორიული სახე განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მირიან III-ის შემდეგ ქართლის ქრისტიანული სამეფოს განვითარების გასაგებად. მისი მმართველობის დროს ქრისტიანობის განმტკიცება, ეკლესიის ორგანიზაციული გაძლიერება და სამეფო დინასტიის შიდა ბრძოლები ერთმანეთთან იყო გადაჯაჭვული. სწორედ ამ მიზეზით ბაკურ II ქართლის ადრეული ქრისტიანული ისტორიის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მეფედ რჩება.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.