მირიან III
284–361
ისტორია და მმართველობა
მირიან III ქართლის, ანუ ძველი იბერიის, ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მეფე იყო. მისი მმართველობის პერიოდი საქართველოს უძველესი ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან გარდამტეხ ეტაპს წარმოადგენს. სწორედ მისი მეფობის დროს მოხდა ქართლის სამეფო კარის ქრისტიანობაზე მოქცევა და ქრისტიანობის სახელმწიფოებრივად დამკვიდრების პროცესი, რომელმაც ქვეყნის შემდგომ პოლიტიკურ, კულტურულ და რელიგიურ განვითარებაზე მრავალსაუკუნოვანი გავლენა მოახდინა. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში მირიანის მეფობის თარიღებად ფართოდ არის მიღებული 284–361 წლები, თუმცა ძველ ქართულ ქრონოლოგიურ ტრადიციაში განსხვავებული დათარიღებაც გვხვდება. მირიანის წარმომავლობის შესახებ ქართული ისტორიული წყაროები ერთმანეთისგან განსხვავებულ ცნობებს გვაწვდის. „ქართლის ცხოვრება“ მას ირანულ სამეფო საგვარეულოს, მიჰრანთა სახლს უკავშირებს, ხოლო „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ მისი წარმოშობის შესახებ განსხვავებულ ცნობას ინახავს. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში ამ საკითხზე ერთიანი მოსაზრება არ არსებობს, ამიტომ მირიანის წარმომავლობის შესახებ ყველა შუა საუკუნეების ცნობას უპირობო ისტორიულ ფაქტად ვერ მივიჩნევთ. მისი სახელი, მირიანი, ირანულ სახელ „მიჰრანთან“ არის დაკავშირებული. რომაელი ისტორიკოსი ამიანე მარცელინე მას „Meribanes“-ის სახელით მოიხსენიებს. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, მირიანის პირველი მეუღლე იყო აბეშურა, ქართლის უკანასკნელი არსაკიდი მეფის ასული. აბეშურას გარდაცვალების შემდეგ მირიანმა ცოლად შეირთო ნანა, რომელიც კაპადოკიიდან იყო. სწორედ ნანა და მირიანი გახდნენ ქართლის გაქრისტიანების ისტორიის ცენტრალური ფიგურები. მირიანის ბავშვობისა და ადრეული ცხოვრების შესახებ სანდო ცნობები მწირია. იგი ქართლის ტახტზე III საუკუნის ბოლოს დამკვიდრდა. მისი გამეფება დაკავშირებული იყო იმ რთულ პოლიტიკურ ვითარებასთან, რომელიც კავკასიაში რომისიმპერიასა და სასანიანთა ირანს შორის დაპირისპირებამ შექმნა. მირიანის ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ ქართლის სამეფოში ახალი სამეფო დინასტიური ხაზი დამკვიდრდა, რომელსაც თანამედროვე ისტორიოგრაფია ხოსროიანთა, ანუ ჩოსროიანთა დინასტიად მოიხსენიებს. მირიანის მეფობის ადრეულ პერიოდში ქართლი ირანის პოლიტიკური გავლენის სფეროში იმყოფებოდა. მეფე ირანელთა მხარეს მონაწილეობდა რომის წინააღმდეგ მიმდინარე ბრძოლებში. თუმცა III საუკუნის ბოლოს საერთაშორისო ვითარება მნიშვნელოვნად შეიცვალა. 298 წელს რომსა და სასანიანთა ირანს შორის დაიდო ნისიბინის ზავი, რომელმაც ძალთა თანაფარდობა კავკასიაშიც შეცვალა. ამ შეთანხმების შემდეგ რომის გავლენა ქართლზე გაძლიერდა, ხოლო მირიანმა თანდათან დაიწყო რომთან დაახლოება. ქართლის საგარეო მდგომარეობა განსაკუთრებით რთული იყო. ქვეყანა მდებარეობდა ორი დიდი სახელმწიფოს — რომის იმპერიისა და სასანიანთა ირანის — ინტერესთა გადაკვეთის ზონაში. ამიტომ მირიანის მმართველობის განმავლობაში ქართლის საგარეო პოლიტიკა ამ ორ ძალას შორის არსებული დაპირისპირების გავლენას განიცდიდა. მეფის პოლიტიკაში დროთა განმავლობაში უფრო მკაფიოდ გამოიკვეთა რომთან დაახლოების ტენდენცია, რაც განსაკუთრებით გაძლიერდა ქრისტიანობის მიღების შემდეგ. მირიან III-ის მმართველობის ყველაზე მნიშვნელოვანი მოვლენა ქართლის გაქრისტიანება იყო. ქართული ქრისტიანული ტრადიციის მიხედვით, ქართლში ქრისტიანობის გავრცელებაში გადამწყვეტი როლი შეასრულა წმინდა ნინომ. იგი ქართლში ქრისტიანობის საქადაგებლად მოვიდა და თავისი მოღვაწეობით სამეფო კარამდეც მიაღწია. ნინოს ქადაგების შედეგად ქრისტიანობა თავდაპირველად დედოფალმა ნანამ მიიღო, შემდეგ კი თავად მირიანიც ქრისტიანი გახდა. ქრისტიანობის მიღების ზუსტი წელი ისტორიოგრაფიაში სადავოა. სხვადასხვა კვლევაში ეს მოვლენა IV საუკუნის პირველ ნახევარში თარიღდება და დაახლოებით 319–337წლებს შორის განიხილება. ამიტომ მისი ერთ კონკრეტულ წლად გამოცხადება სრული ისტორიული სიზუსტით შეუძლებელია. მთავარი ფაქტი, რომელსაც წყაროები და თანამედროვე კვლევები ადასტურებს, არის ის, რომ ქართლის სამეფო კარის გაქრისტიანება მირიანის მეფობის დროს, IV საუკუნის პირველ ნახევარში მოხდა. ქრისტიანობის მიღება მირიანისთვის მხოლოდ პირადი სარწმუნოების შეცვლა არ ყოფილა. ახალი რელიგიის სამეფო ხელისუფლების მიერ მხარდაჭერამ ქართლის სახელმწიფოებრივ და კულტურულ განვითარებაზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა. დაიწყო ქრისტიანული ეკლესიის ორგანიზება და ეკლესიების მშენებლობა. ქართული ტრადიციის მიხედვით, მირიანის დროს ეკლესიები აშენდა მცხეთაში, ერუშეთში, წუნდასა და მანგლისში. ქართლის ეკლესიის ჩამოყალიბებაში მნიშვნელოვანი იყო კავშირი აღმოსავლეთის ქრისტიანულ სამყაროსთან. ქართული წყაროების მიხედვით, ქართლში პირველი ეპისკოპოსი იოანე იქნა დადგენილი. ასევე არსებობს ცნობები, რომ იოანე ანტიოქიაში იქნა ხელდასხმული. ამ პროცესმა საფუძველი ჩაუყარა ქართლის ქრისტიანული ეკლესიის ორგანიზებულ არსებობას. ქრისტიანობის მიღების შემდეგ მირიანმა ურთიერთობა რომის იმპერიასთან კიდევ უფრო გააძლიერა. ქრისტიანული ისტორიული წყაროების მიხედვით, მან იმპერატორ კონსტანტინე I-სთან ელჩობა გაგზავნა და ქართლში სასულიერო პირების გამოგზავნა ითხოვა. რუფინუს აკვილეელის ცნობით, იბერიელთა ელჩობა კონსტანტინეს შეხვდა და სამეფოს გაქრისტიანებისთვის დახმარება ითხოვა. ეს ცნობები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ქართლის გაქრისტიანების შესახებ ინფორმაცია მხოლოდ მოგვიანებით შექმნილ ქართულ წყაროებში არ გვხვდება და ადრეულ ქრისტიანულ ისტორიოგრაფიაშიც აისახა. მირიანის მმართველობის პერიოდში ქართლისთვის ქრისტიანობის მიღებას პოლიტიკური მნიშვნელობაც ჰქონდა. ქრისტიანულ სამყაროსთან დაახლოებამ ქვეყანა უფრო მჭიდროდ დააკავშირა რომის იმპერიასთან იმ დროს, როდესაცირანი კვლავ ცდილობდა კავკასიაში თავისი გავლენის შენარჩუნებას. ამგვარად, რელიგიური ცვლილება თანდათან მნიშვნელოვანი საგარეო-პოლიტიკური ფაქტორიც გახდა. მირიანის მმართველობას არ უკავშირდება ისეთი მასშტაბური ტერიტორიული დაპყრობები, რომელთა შესახებაც საკმარისად მყარი და ერთიანი წყაროთა მონაცემები არსებობდეს. მისი მეფობის მთავარი მნიშვნელობა ტერიტორიულ გაფართოებაზე მეტად ქართლის პოლიტიკური და რელიგიური განვითარების მიმართულების შეცვლაში მდგომარეობს. მირიანის ეპოქაში მნიშვნელოვანი ცვლილებები მოხდა კულტურულ სფეროშიც. ქრისტიანობის გავრცელებამ საფუძველი ჩაუყარა ახალი რელიგიური კულტურის განვითარებას, ეკლესიების მშენებლობასა და ქრისტიანული საეკლესიო ორგანიზაციის ჩამოყალიბებას. ეს პროცესი შემდგომ საუკუნეებში ქართული კულტურისა და წერილობითი ტრადიციის განვითარების ერთ-ერთ უმთავრეს საფუძვლად იქცა. მირიან III-ის მმართველობის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მხარეა მისი კავშირი რომის იმპერატორ კონსტანტინე I-ის ეპოქასთან. კონსტანტინეს მმართველობის პერიოდში ქრისტიანობამ რომის იმპერიაში განსაკუთრებული მდგომარეობა მოიპოვა, ხოლო ქართლის გაქრისტიანებამ ამავე ფართო რეგიონული პროცესის ფარგლებში განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა. ქართლის ქრისტიანულ სამყაროსთან დაახლოებამ ქვეყნის მომავალი პოლიტიკური და კულტურული ორიენტაციის ჩამოყალიბებაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა. მირიან III გარდაიცვალა IV საუკუნეში. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში მისი გარდაცვალების თარიღად ხშირად 361 წელი მიიჩნევა. ქართული საეკლესიო ტრადიციის მიხედვით, იგი მცხეთაში, მის მიერ აგებულ ეკლესიასთან დაკავშირებულ სამარხში დაკრძალეს. მირიანის შემდეგ ქართლის ტახტზე მისი შთამომავლები ავიდნენ და ხოსროიანთა დინასტიის მმართველობა გაგრძელდა.მირიან III-ის ისტორიული მნიშვნელობა უპირველესად ქართლის გაქრისტიანებას უკავშირდება. მისი მეფობის დროს დაწყებულმა პროცესმა საქართველოს ისტორიის შემდგომი განვითარება ძირეულად შეცვალა. ქრისტიანობა თანდათან იქცა ქართული სახელმწიფოს, კულტურისა და საზოგადოებრივი ცხოვრების ერთ-ერთ უმთავრეს საფუძვლად. ამ ცვლილებამ ასევე გააძლიერა ქართლის კავშირი რომაულ- ქრისტიანულ სამყაროსთან და გავლენა მოახდინა ქვეყნის საგარეო პოლიტიკური ორიენტაციის ჩამოყალიბებაზე. მირიან III-ის მმართველობა ამიტომ ქართული ისტორიის ერთ- ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან გარდამტეხ პერიოდად ითვლება. მისი სახელი დაკავშირებულია არა მხოლოდ კონკრეტული მეფის მმართველობასთან, არამედ იმ ისტორიულ ცვლილებასთან, რომელმაც ქართლის სამეფოს რელიგიური, პოლიტიკური და კულტურული განვითარების მიმართულება საუკუნეების განმავლობაში განსაზღვრა. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ტრადიციაში მირიან III წმინდანად არის შერაცხული და მოციქულთა სწორის წოდებით მოიხსენიება.
მნიშვნელოვანი თარიღები
284 წელი — თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში მირიან III-ის მეფობის დასაწყისად მიღებული თარიღი. 298 წელი — ნისიბინის ზავი რომსა და სასანიანთა ირანს შორის, რომელმაც კავკასიაში პოლიტიკური ვითარება მნიშვნელოვნად შეცვალა. IV საუკუნის პირველი ნახევარი — მირიან III-ის მეფობის პერიოდში ქართლის სამეფო კარის გაქრისტიანება და ქრისტიანობის სახელმწიფოებრივად დამკვიდრების დასაწყისი. დაახლოებით 319–337 წლები — ქრისტიანობის მიღების სხვადასხვა ისტორიოგრაფიული დათარიღება. 361 წელი — მირიან III-ის გარდაცვალების თარიღად ფართოდ მიღებული წელი.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ნანა — მირიან III-ის მეუღლე და ქართლის დედოფალი, რომელმაც ქართული ქრისტიანული ტრადიციის მიხედვით მირიანზე ადრე მიიღო ქრისტიანობა. წმინდა ნინო — ქრისტიანი მისიონერი, რომლის მოღვაწეობასაც ქართული და ადრეული ქრისტიანული ტრადიციები ქართლის სამეფო კარის გაქრისტიანებას უკავშირებს. კონსტანტინე I დიდი — რომის იმპერატორი, რომლის მმართველობის დროსაც ქართლისა და რომის ქრისტიანულ სამყაროს შორის ურთიერთობა გაძლიერდა. ამიანე მარცელინე — IV საუკუნის რომაელი ისტორიკოსი, რომლის ნაშრომშიც ქართლის მეფე მირიანთან იდენტიფიცირებულ „Meribanes“-ზე ცნობებია დაცული. რუფინუს აკვილეელი — ადრეული ქრისტიანი ისტორიკოსი, რომლის „საეკლესიო ისტორიაში“ იბერიის გაქრისტიანების შესახებ მნიშვნელოვანი ცნობებია შემონახული. იოანე — ქართლის პირველი ეპისკოპოსი ქრისტიანული ტრადიციის მიხედვით, რომლის ხელდასხმასაც ქართლის ეკლესიის ადრეული ისტორია უკავშირებს.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.