ერეკლე II
1744–1798 (თავდაპირველად კახეთში, 1762 წლიდან — გაერთიანებული ქართლ-კახეთი)
წარმოშობა და ოჯახი
ერეკლე მიეკუთვნებოდა ბაგრატიონთა სამეფო დინასტიას. იგი იყო კახეთისა და ქართლის მეფის, თეიმურაზ II-ისა და დედოფალ თამარის (ქართლის მეფის, ვახტანგ VI-ის ასულის) ძე. ერეკლეს ჰყავდა რამდენიმე მეუღლე, რომელთაგან განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს დედოფალ დარეჯანს (დადიანის ასულს). მას მრავლად ჰყავდა შვილები, რომელთა შორის იყვნენ მომავალი უკანასკნელი ქართლ-კახეთის მეფე გიორგი XII, ლევანი, იულონი, ფარნაოზი, ალექსანდრე და სხვა გამოჩენილი პრინცები. ტახტზე ასვლა და სამეფოების გაერთიანება ერეკლეს სამხედრო და პოლიტიკური ნიჭი ძალიან ახალგაზრდა ასაკში გამოვლინდა. 1744 წელს, მამის, თეიმურაზ II-ის ძალისხმევითა და ნადირ-შაჰის თანხმობით, იგი კახეთის მეფედ აკურთხეს, ხოლო თეიმურაზი ქართლის ტახტზე ავიდა. ამით პრაქტიკულად საფუძველი ჩაეყარა ორი აღმოსავლეთ ქართული სამეფოს დაახლოებას. 1762 წელს, თეიმურაზ II-ის გარდაცვალების შემდეგ, ერეკლე II-მ ოფიციალურად გააერთიანა ქართლი და კახეთი, რითაც საუკუნეების შემდეგ პირველად შეიქმნა ძლიერი, ერთიანი პოლიტიკური ერთეული აღმოსავლეთ საქართველოში. შიდა პოლიტიკა და რეფორმები ერეკლე II-ის შიდა პოლიტიკა ფართომასშტაბიანი რეფორმებითა და სახელმწიფოებრივი მშენებლობით გამოირჩეოდა. მან შექმნა რეგულარული ჯარი, ააგო ზარბაზნების ჩამოსასხმელი სახელოსნოები და დენთის ქარხნები, რამაც სამეფოს თავდაცვისუნარიანობა მნიშვნელოვნად გაზარდა. მეფე დიდ ყურადღებას უთმობდა ეკონომიკის აღდგენას: ხელს უწყობდა ვაჭრობის, ხელოსნობისა და სოფლის მეურნეობის განვითარებას, აფუძნებდა ახალ დასახლებებს და ცდილობდა ქვეყნიდან გაქცეული მოსახლეობის დაბრუნებას. საგარეო პოლიტიკა და გეორგიევსკის ტრაქტატი XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში ერეკლე II-ის საგარეო პოლიტიკის უმთავრესი მიზანი მუსლიმური მეზობლების (ირანისა და ოსმალეთის) აგრესიისგან ქვეყნის დაცვა და ძლიერი ქრისტიანი მოკავშირის პოვნა იყო. ამ მიზნით, მან მკვეთრი ვექტორი აიღო რუსეთის იმპერიისკენ. გრძელი დიპლომატიური მცდელობების შედეგად, 1783 წლის 24 ივლისს, ქალაქ გეორგიევსკში გაფორმდა ისტორიული ტრაქტატი რუსეთსა და ქართლ-კახეთის სამეფოს შორის. ამ ხელშეკრულებით ქართლ-კახეთმა უარი თქვა დამოუკიდებელ საგარეო პოლიტიკაზე და მიიღო რუსეთის იმპერიის მფარველობა, ხოლო რუსეთი კისრულობდა საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისა და სუვერენიტეტის დაცვის ვალდებულებას. მიუხედავად იმისა, რომ ტრაქტატმა სრულად არ გაამართლა ერეკლეს მოლოდინები (განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც 1795 წელს რუსეთმა ვერ შეძლო საქართველოს დაცვა), იგი რეგიონის გეოპოლიტიკურ რუკაზე უმნიშვნელოვანეს დოკუმენტად იქცა.
ომები და მნიშვნელოვანი ბრძოლები
ერეკლე II მთელი ცხოვრება ცხენზე ამხედრებული, საბრძოლო ველზე ატარებდა. იგი ათეულობით წარმატებულ ბრძოლას უძღვოდა ლეკიანობის წინააღმდეგ და ირანელ დამპყრობელთა წინააღმდეგ. მისი სამხედრო ნიჭი განსაკუთრებით გამოვლინდა ყვარლის ალყის დროს (1755 წელს), როდესაც კახელებმა და ქართველებმა მცირე ძალებით დაამარცხეს ავარ ხანის მრავალრიცხოვანი არმია. მისი მმართველობის ყველაზე მძიმე ტრაგედია დაკავშირებულია 1795 წლის სექტემბერში გამართულ კრწანისის ბრძოლასთან. ირანის ახალმა მმართველმა, აღა მაჰმადი-ხანმა, უზარმაზარი ლაშქრით შემოიჭრა საქართველოში. მოხუცმა მეფემ, მცირე რიცხოვანი ჯარით (დაახლოებით 5 000 მეომრით), გმირული წინააღმდეგობა გაუწია მტერს, თუმცა ძალები უთანასწორო აღმოჩნდა. თბილისი აიღეს და სასტიკად დაარბიეს, რამაც ერეკლეს გული დაამძიმა და ქვეყანა კატასტროფის წინაშე დააყენა.
რელიგია, კულტურა და განათლება
ერეკლე II მხარს უჭერდა განათლებისა და კულტურის განვითარებას. მისი ინიციატივითა და ძალისხმევით აღდგა თელავისა და თბილისის სასულიერო სემინარიები, სადაც ახალგაზრდები იღებდნენ თანამედროვე განათლებას. იგი ზრუნავდა ეკლესიების განახლებაზე, წიგნების გადაწერასა და ქართული ენის პოზიციების განმტკიცებაზე.
გარდაცვალება და მემკვიდრეობა
ერეკლე II გარდაიცვალა 1798 წლის 11 იანვარს თელავში, 77 წლის ასაკში. იგი დაკრძალულია მცხეთაში, სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარში, მეფეთა საგვარეულო საძვალეში. მისი გარდაცვალებით დასრულდა საქართველოს ისტორიის ერთი დიდი ეპოქა. მიუხედავად სიცოცხლის ბოლო წლების მძიმე ტრაგედიებისა, ერეკლე II დარჩა ერის მეხსიერებაში, როგორც დაუმარცხებელი მხედარი, სახელმწიფო მოღვაწე და მამულიშვილობის უმაღლესი სიმბოლო.
მნიშვნელოვანი თარიღები
1744 — ერეკლე II-ის კახეთის მეფედ კურთხევა. 1755 — ყვარლის ბრძოლა და ავარ ხანის ლაშქრის გამანადგურებელი დამარცხება. 1762 — თეიმურაზ II-ის გარდაცვალება და ქართლ-კახეთის გაერთიანება ერეკლე II-ის მიერ. 1783 — გეორგიევსკის ტრაქტატის ხელმოწერა რუსეთსა და ქართლ-კახეთის სამეფოს შორის. 1795 (სექტემბერი) — კრწანისის ტრაგიკული ბრძოლა და თბილისის აღება აღა მაჰმადი-ხანის მიერ. 1798 (11 იანვარი) — ერეკლე II-ის გარდაცვალება თელავში.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
თეიმურაზ II — ქართლ-კახეთის მეფე, ერეკლე II-ის მამა. დედოფალი დარეჯანი — ერეკლე II-ის მეორე მეუღლე, რომელმაც დიდი გავლენა იქონია სამეფო კარის პოლიტიკაზე. გიორგი XII — ერეკლე II-ის ძე და მისი მემკვიდრე სამეფო ტახტზე. აგა მაჰმადი-ხანი — ირანის შაჰი, რომლის ლაშქრობამაც დაარბია თბილისი კრწანისის ბრძოლაში. ეკატერინე II — რუსეთის იმპერატრიცა, რომელთანაც დაიდო გეორგიევსკის ტრაქტატი.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.