ალექსანდრე I
1476–1511
წარმოშობა და ოჯახი
ალექსანდრე წარმოშობით ბაგრატიონთა სამეფო დინასტიიდან იყო. იგი გახლდათ ერთიანი საქართველოს უკანასკნელი მეფის, გიორგი VIII-ისა (კახეთში გიორგი I) და დედოფალ ნესტან-დარეჯანის ძე. ალექსანდრეს ჰყავდა მეუღლეები — დედოფალი ანა (ჩოლოყაშვილი) და თინათინი. მას რამდენიმე შვილი შეეძინა, რომელთა შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია მისი მემკვიდრე გიორგი (შემდგომში ავ-გიორგად წოდებული) და უფლისწული დიმიტრი.
ტახტზე ასვლა
ალექსანდრე კახეთის სამეფო ტახტზე 1476 წელს, მამის — გიორგი VIII-ის გარდაცვალების შემდეგ ავიდა. იმ პერიოდისთვის კახეთი ახალ გამოცდილებას იძენდა, როგორც დამოუკიდებელი პოლიტიკური ერთეული, და ახალგაზრდა მეფეს მოუწია რეგიონის სახელმწიფოებრივი საზღვრებისა და შიდა სტრუქტურების განმტკიცება.
საგარეო პოლიტიკა
ალექსანდრე I-მა საფუძველი ჩაუყარა კახეთის მეფეთა ტრადიციულ და ფრთხილ საგარეო დიპლომატიას. იმის გათვალისწინებით, რომ სამეფო მცირე ზომის იყო და ირგვლივ ძლიერი ისლამური იმპერიები ემუქრებოდნენ, იგი ცდილობდა თავიდან აეცილებინა მასშტაბური ნგრევა. ხშირად მოხერხებული დიპლომატიით, მცირე ხარკითა და ფორმალური მორჩილების გამოცხადებით ის ახერხებდა ქვეყნის მშვიდობიანი განვითარების შენარჩუნებას. აღსანიშნავია, რომ სწორედ ალექსანდრე I-მა, ქართველ მეფე-მთავართა შორის პირველმა, წამოიწყო დიპლომატიური ურთიერთობები მოსკოვის დიდ სამთავროსთან.
ომები და მნიშვნელოვანი ბრძოლები
ალექსანდრე I ცდილობდა სისხლიანი დაპირისპირებების თავიდან არიდებას, თუმცა რეგიონში მიმდინარე მძიმე გეოპოლიტიკური პროცესები კახეთსაც შეეხო. 1477 წელს საქართველოში შემოიჭრა თურქმანთა ბელადი უზუნ-ჰასანი. მიუხედავად იმისა, რომ ძირითადი დარტყმა ქართლმა მიიღო, თურქმანთა რაზმებმა დაარბიეს კახეთის მოსაზღვრე რაიონებიც — საგურამო, მარტყოფი, ხერკი და თიანეთი. მეფემ სიტუაციის დროებით განსამუხტად დამპყრობელს ძღვენი მიართვა და მორჩილება აღუთქვა, რითაც კახეთი სრული განადგურებისგან იხსნა. მსგავსი ტაქტიკა გამოიყენა მან მოგვიანებითაც, როდესაც ირანის შაჰი ისმაილ I შირვანში ლაშქრობდა.
ტერიტორიული ცვლილებები და სამეფოს გაფართოება
მისი მმართველობის პერიოდში საბოლოოდ ჩამოყალიბდა და დადგინდა კახეთის სამეფოს გეოგრაფიული საზღვრები. 1490 წელს, მას შემდეგ, რაც ქართლის სამეფო დარბაზმა და მეფე კონსტანტინე II-მ აღიარეს ერთიანი საქართველოს საბოლოო დაშლა სამეფო-სამთავროებად, ალექსანდრე I-მა მეზობელ ქართველ მმართველებთან ერთად ხელი მოაწერა საზავო ხელშეკრულებას. ამ შეთანხმებით ოფიციალურად განისაზღვრა კახეთის სამეფოს საზღვრები, რომელსაც აღმოსავლეთითა და სამხრეთ-აღმოსავლეთით ძველი ყმადნაფიცი ტერიტორიები — შაქი და შირვანი ესაზღვრებოდა.
ურთიერთობები სხვა სახელმწიფოებთან
კახეთის მეფემ დიდი ყურადღება დაუთმო დიპლომატიური არხების გამრავლებას. 1483 და 1491 წლებში მან ელჩები გაგზავნა მოსკოვში, დიდი მთავრის — ივანე III-ის კარზე, რათა ზურგი გაემაგრებინა ჩრდილოეთიდან. გარდა ამისა, მან წარმატებით დაამყარა დიპლომატიური კონტაქტები ირანის ახალგაზრდა სეფიანთა სახელმწიფოსთან: როდესაც ისმაილ I-მა შირვანი დაიპყრო, ალექსანდრემ თავისი შვილი, დიმიტრი, ძღვენითურთ გაუგზავნა შაჰს, მორჩილება დაუდასტურა და შედეგად, კახეთსა და ირანს შორის ხანგრძლივი მშვიდობიანი პერიოდი დამყარდა.
გარდაცვალება და მემკვიდრეობა
ალექსანდრე I გარდაიცვალა 1511 წელს. მისი სიკვდილი ტრაგიკულ მოვლენას უკავშირდება — იგი საკუთარმა ძის, გიორგის (ავ-გიორგის) შეთქმულებისა და ძალაუფლების ხელში ჩაგდების სურვილის შედეგად მოკლეს. მიუხედავად მისი მმართველობის ტრაგიკული დასასრულისა, ალექსანდრემ შეძლო შექმნასა და ფეხზე დაეყენებინა ძლიერი რეგიონალური სამეფო, რომელმაც შემდგომი საუკუნეების განმავლობაში შეინარჩუნა ქართული სახელმწიფოებრიობა აღმოსავლეთ საქართველოში.
მნიშვნელოვანი თარიღები
1476 — ალექსანდრე I კახეთის სამეფო ტახტზე ადის. 1477 — უზუნ-ჰასანის შემოსევა და კახეთის გადარჩენა დიპლომატიური დათმობებითა და ძღვენით. 1483 — პირველი ქართული ელჩობის გაგზავნა მოსკოვში, ივანე III-ის კარზე. 1490 — ქართლის სამეფო დარბაზის გადაწყვეტილება და კახეთის სამეფოს საზღვრების ოფიციალურად დადგენა-აღიარება. 1491 — ალექსანდრე I-ის მეორე საელჩო მოსკოვში. 1511 — მეფის გარდაცვალება და ტახტის დაკავება გიორგი II-ის (ავ-გიორგის) მიერ.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
გიორგი VIII — კახეთის სამეფოს დამაარსებელი, ალექსანდრე I-ის მამა. კონსტანტინე II — ქართლის მეფე, რომელთანაც ალექსანდრემ სამეფო საზღვრები შეითანხმა. ივანე III — მოსკოვის დიდი მთავარი, რომელთანაც კახეთის მეფემ დიპლომატიური ურთიერთობები დაამყარა. ისმაილ I — ირანის პირველი შაჰი სეფიანთა დინასტიიდან, რომელსაც ალექსანდრემ მორჩილება აღუთქვა. გიორგი II (ავ-გიორგი) — ალექსანდრე I-ის შვილი და მემკვიდრე, რომელმაც მამა მოსპო ტახტის ხელში ჩასაგდებად.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.