ალექსანდრე IV
1683–1690; 1695
წარმოშობა და ოჯახი
ალექსანდრე IV ბაგრატ IV-ის უკანონო შვილი იყო. მისი დაბადების ზუსტი წელი სანდო წყაროებში მითითებული არ არის. ბაგრატ IV-ის გარდაცვალების დროს, 1681 წელს, ალექსანდრე ქართლის მეფე გიორგი XI-ის კარზე იმყოფებოდა. სწორედ მის არყოფნას დაუკავშირდა გიორგი III გურიელის მიერ იმერეთის ტახტის დაკავება. ალექსანდრე ამ პერიოდში ქართლშიფაქტობრივად მძევლის მდგომარეობაში იმყოფებოდა. ალექსანდრეს ჰყავდა და, დარეჯანი, რომელიც პოლიტიკური მიზნით პაატა აბაშიძეზე დააქორწინეს. პაატა აბაშიძე ზემო იმერეთში დიდი გავლენით სარგებლობდა და ეს ქორწინება ალექსანდრესთვის მნიშვნელოვანი პოლიტიკური საყრდენის შექმნას ემსახურებოდა. მოგვიანებით ალექსანდრე თავად გიორგი აბაშიძის სიძე გახდა.
ტახტზე ასვლა
1681 წელს ბაგრატ IV-ის გარდაცვალების შემდეგ იმერეთის ტახტი გიორგი III გურიელმა დაიკავა. თუმცა იმერეთის დიდებულთა ნაწილი ალექსანდრეს დაბრუნებასა და მის გამეფებას უჭერდა მხარს. გიორგი XI-ის შუამდგომლობით ოსმალეთის სულთანმა ალექსანდრეს იმერეთის მეფობა დაუმტკიცა. ალექსანდრე იმერეთში ახალციხის ფაშის დახმარებით დაბრუნდა და 1683 წელს ტახტზე ავიდა. ამგვარად დასრულდა გიორგი III გურიელის მეფობა. ალექსანდრეს გამეფება მხოლოდ დინასტიური მემკვიდრეობის საკითხი არ ყოფილა. მის ტახტზე აყვანაში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა როგორც იმერეთის თავადობის მხარდაჭერამ, ისე ოსმალეთის ხელისუფლების გადაწყვეტილებამ.
შიდა პოლიტიკა
ალექსანდრე IV-ის მეფობის პერიოდში იმერეთის სამეფოში ფეოდალური დაპირისპირება განსაკუთრებით გამწვავდა. მეფის ხელისუფლება ძლიერ თავადთა გავლენის ქვეშ იყო და სხვადასხვა პოლიტიკური ჯგუფი საკუთარი ინტერესების შესაბამისად მოქმედებდა.ალექსანდრეს ერთ-ერთი მთავარი საყრდენი პაატა აბაშიძე გახდა, რომელსაც ზემო იმერეთში მნიშვნელოვანი ძალა ემორჩილებოდა. ალექსანდრეს მიერ საკუთარი დის პაატა აბაშიძეზე გათხოვება სწორედ ამ პოლიტიკური კავშირის განმტკიცებას ემსახურებოდა. ამავე პერიოდში იმერეთის სამეფოში გახშირდა ტყვეებით ვაჭრობა. ქართული ენციკლოპედია ალექსანდრეს მეფობის დროს ფეოდალური ანარქიის გაძლიერებასა და თავად- აზნაურობის პოლიტიკური და მორალური მდგომარეობის გაუარესებაზე მიუთითებს.
ბრძოლა გიორგი III გურიელთან
ალექსანდრეს მეფობის ერთ-ერთი პირველი მნიშვნელოვანი გამოცდა გიორგი III გურიელის წინააღმდეგ ბრძოლა იყო. გიორგი გურიელი 1683 წელს ტახტიდან ჩამოგდების შემდეგაც ცდილობდა იმერეთში ძალაუფლების დაბრუნებას. 1684 წელს გიორგი III-მ დასავლეთ საქართველოს რამდენიმე გავლენიან ფეოდალთან ერთად ალექსანდრეს წინააღმდეგ ილაშქრა. მის მხარეს იყვნენ გიორგი ლიპარტიანი, რაჭის ერისთავი შოშიტა II, ბეჟან ლორთქიფანიძე და ჩიჯავაძეები. ალექსანდრეს მხარეს კი იდგნენ პაატა აბაშიძე და მიქელაძეები. დაპირისპირება რიკოთის ბრძოლაში დასრულდა. ალექსანდრე IV-მ გიორგი III გურიელი და მისი მოკავშირეები დაამარცხა. გიორგი III ბრძოლაში დაიღუპა. ამ გამარჯვებით ალექსანდრემ თავისი მეფობა დროებით განამტკიცა და იმერეთის ტახტის შენარჩუნება შეძლო.
ურთიერთობა ოსმალეთთან და ირანთანალექსანდრე IV-ის მმართველობის ერთ-ერთი
უმნიშვნელოვანესი საკითხი ოსმალეთისა და ირანის გავლენებს შორის ბალანსის დაცვა იყო. თავდაპირველად ალექსანდრე ოსმალეთის პოლიტიკური მხარდაჭერით გამეფდა და მისი მეფობა ოსმალეთის ვასალობის პირობებში მიმდინარეობდა. თუმცა 1689 წელს, როდესაც გიორგი XI ირანის წინააღმდეგ აჯანყდა, ალექსანდრემ ირანის შაჰთან ურთიერთობის დამყარება გადაწყვიტა. ამ ნაბიჯით მან ოსმალეთისადმი დამოკიდებულების შეცვლა სცადა. ამ გადაწყვეტილებას ოსმალეთის ხელისუფლების მკაცრი რეაქცია მოჰყვა. სულთანმა ალექსანდრეს იმერეთის მეფობა ჩამოართვა და 1690 წლის აგვისტოში იგი ტახტიდან გადააყენა. ალექსანდრე ქართლში გადავიდა და გორში დამკვიდრდა.
ტახტზე დაბრუნება
ალექსანდრეს ტახტის დაკარგვა საბოლოო არ აღმოჩნდა. ქართლში ამ დროს ერეკლე I გამეფდა, რომლის მონაწილეობითაც ირანის შაჰმა ოსმალეთის სულთანთან ალექსანდრეს საკითხზე შუამდგომლობა განახორციელა. შედეგად, 1691 წელს ალექსანდრე IV კვლავ აღადგინეს იმერეთის ტახტზე. მისი მეორე მეფობა 1691–1695 წლებში გაგრძელდა. თუმცა ტახტზე დაბრუნების შემდეგაც ალექსანდრეს ხელისუფლება მტკიცე არ გამხდარა. იმერეთის ფეოდალური დაპირისპირება გაგრძელდა და მეფეს კვლავ ძლიერი ოპოზიცია დაუპირისპირდა.
უკანასკნელი წლები და შეთქმულება1695 წელს ალექსანდრე IV-ის წინააღმდეგ შეთქმულება
მოეწყო. შეთქმულების სათავეში მისი სიმამრი გიორგი აბაშიძე იდგა. შეთქმულებმა ალექსანდრე შეიპყრეს და იგი ქართლის მეფე გიორგი XI-ს გადასცეს. გიორგი XI-ის ბრძანებით ალექსანდრე 1695 წელს რუისში მოკლეს. იგი იქვე, რუისის ეკლესიაში დაკრძალეს. ალექსანდრეს სიკვდილით დასრულდა მისი თითქმის თორმეტწლიანი მეფობა, რომელიც ორ პერიოდად იყო გაყოფილი. მისი გარდაცვალების შემდეგ იმერეთის ტახტისათვის ბრძოლა კვლავ გაგრძელდა და სამეფოში პოლიტიკური არასტაბილურობა არ დასრულებულა.
მისი მმართველობის პერიოდის პოლიტიკური მდგომარეობა
ალექსანდრე IV-ის ეპოქაში იმერეთის სამეფო მუდმივად იმყოფებოდა როგორც შინაგანი, ისე საგარეო ზეწოლის ქვეშ. მეფის ხელისუფლებას უპირისპირდებოდნენ ძლიერი ფეოდალური ჯგუფები, ხოლო ოსმალეთისა და ირანის სახელმწიფოები დასავლეთ საქართველოს პოლიტიკურ ცხოვრებაზე გავლენის მოპოვებას ცდილობდნენ. ალექსანდრეს მეფობა ამ გარემოში ტახტის შენარჩუნებისა და სხვადასხვა პოლიტიკურ ძალას შორის ბალანსის ძიების მცდელობად შეიძლება დავინახოთ. თუმცა მისი ხელისუფლება საბოლოოდ ვერ გახდა საკმარისად ძლიერი იმისთვის, რომ იმერეთში ფეოდალური დაპირისპირება შეეჩერებინა.
რელიგია, კულტურა და განათლება
ალექსანდრე IV-ის მეფობის შესახებ კულტურისა და განათლების სფეროში ისეთი ვრცელი და სანდოდ დადასტურებული ცნობები არ არის შემონახული, როგორიც მისი პოლიტიკური საქმიანობის შესახებ. ამიტომ მისი მმართველობის ამ მხარესთან დაკავშირებული დაუდასტურებელი ცნობები აქ არ არის შეტანილი.## ტერიტორიული ცვლილებები ალექსანდრე IV-ის მეფობის პერიოდში იმერეთის სამეფოს მნიშვნელოვანი ტერიტორიული გაფართოება არ მომხდარა. მისი პოლიტიკური ძალისხმევის მთავარი მიმართულება იყო სამეფო ტახტის შენარჩუნება და იმერეთის შიდა პოლიტიკური დაპირისპირების პირობებში ხელისუფლების განმტკიცება.
ისტორიული მნიშვნელობა
ალექსანდრე IV-ის მეფობა იმერეთის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე რთული ეტაპის ნაწილია. იგი ტახტზე ოსმალეთის მხარდაჭერით ავიდა, შემდეგ კი ირანთან ურთიერთობის დამყარებამ ოსმალეთის მხარდაჭერა დააკარგვინა და 1690 წელს მეფობიდან გადააყენეს. ერთი წლის შემდეგ მან ტახტის დაბრუნება შეძლო, მაგრამ საბოლოოდ საკუთარი ფეოდალური გარემოცვის ნაწილის წინააღმდეგობას ვეღარ გაუმკლავდა. მისი მმართველობა განსაკუთრებით კარგად აჩვენებს XVII საუკუნის ბოლოს იმერეთის სამეფოს მდგომარეობას: მეფის ხელისუფლება მნიშვნელოვნად იყო დამოკიდებული ძლიერ თავადებზე, ხოლო დასავლეთ საქართველოს პოლიტიკური ცხოვრება ოსმალეთისა და ირანის დაპირისპირების გავლენას განიცდიდა. ალექსანდრე IV-ის სიცოცხლე და მეფობა 1695 წელს ძალადობრივად დასრულდა. მისი სიკვდილი იმერეთის პოლიტიკურ კრიზისს ვერ მოეღო ბოლო და ტახტისათვის ბრძოლა კვლავ გაგრძელდა.
მნიშვნელოვანი თარიღები
1681 — ბაგრატ IV გარდაიცვალა; ალექსანდრე ამ დროს ქართლში, გიორგი XI-ის კარზე იმყოფებოდა. 1683 — ალექსანდრე IV ახალციხის ფაშის დახმარებით იმერეთის მეფე გახდა.1684 — რიკოთის ბრძოლაში ალექსანდრე IV-მ გიორგი III გურიელი და მისი მოკავშირეები დაამარცხა. 1689 — ალექსანდრემ ირანის შაჰთან ურთიერთობა დაამყარა. 1690 წლის აგვისტო — ოსმალეთის სულთანმა ალექსანდრეს იმერეთის მეფობა ჩამოართვა. 1691 — ალექსანდრე IV კვლავ აღადგინეს იმერეთის ტახტზე. 1695 — ალექსანდრე IV-ის წინააღმდეგ შეთქმულება მოეწყო; იგი შეიპყრეს და რუისში მოკლეს.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ბაგრატ IV — იმერეთის მეფე და ალექსანდრე IV-ის მამა. გიორგი XI — ქართლის მეფე, რომლის კარზეც ალექსანდრე IV 1681 წელს იმყოფებოდა და რომელმაც მის იმერეთის ტახტზე დაბრუნებას შეუწყო ხელი. გიორგი III გურიელი — გურიის მთავარი და იმერეთის მეფე, ალექსანდრე IV-ის მთავარი მეტოქე, რომელიც 1684 წლის რიკოთის ბრძოლაში დაიღუპა. პაატა აბაშიძე — ალექსანდრეს მოკავშირე და მისი დის, დარეჯანის, მეუღლე; ზემო იმერეთის ერთ-ერთი გავლენიანი ფეოდალი. დარეჯანი — ალექსანდრე IV-ის და, რომელიც პაატა აბაშიძეზე პოლიტიკური მიზნით დააქორწინეს. გიორგი აბაშიძე — ალექსანდრე IV-ის სიმამრი და 1695 წლის შეთქმულების ხელმძღვანელი. ერეკლე I — ქართლის მეფე, რომლის შუამდგომლობითაც ალექსანდრე IV 1691 წელს იმერეთის ტახტზე აღადგინეს. იუსუფ II ჯაყელი — ახალციხის ფაშა, რომლის დახმარებითაც ალექსანდრე IV 1683 წელს იმერეთის მეფე გახდა.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.