არჩილ II
1661–1663; 1678–1679; 1690–1691, 1695–1696, 1698 (რამდენჯერმე)
წარმოშობა და ოჯახიარჩილ II 1647 წელს თბილისში დაიბადა. იგი ქართლის მეფე
ვახტანგ V-ისა და დედოფალ როდამ ბარათაშვილის ძე იყო. როგორც სამეფო ოჯახის უფროსი ვაჟი, არჩილი მეფობისთვის ბავშვობიდანვე მზადდებოდა. მან სამეფო კარზე მიიღო როგორც საერო, ისე სასულიერო განათლება და შეისწავლა აღმოსავლური ენებიც. არჩილს ცოლად ჰყავდა ქეთევანი, თეიმურაზ I-ის შვილიშვილი და დავით ბატონიშვილის ასული. მათ ოთხი შვილი შეეძინათ — დარეჯანი, ალექსანდრე, მამუკა და დავითი. GGeorgian Encyclopedia+1
ბავშვობა და პირველი გამეფება
არჩილი პირველად იმერეთის მეფე 1661 წელს, მხოლოდ 14 წლის ასაკში გახდა. იგი იმერეთის ტახტზე მამამ, ვახტანგ V-მ, დასვა. ვახტანგ V ცდილობდა დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს სამეფოებს შორის პოლიტიკური ერთიანობის გაძლიერებას და იმერეთის სამეფოზე თავისი გავლენის დამყარებას. არჩილის იმერეთში გამეფებას დასავლეთ საქართველოს მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ძალები დაუპირისპირდნენ. ოსმალეთის წინააღმდეგობისა და ირანის მოთხოვნის გამო ვახტანგ V-მ არჩილი 1663 წელს ირანში გაგზავნა. იქ არჩილს მაჰმადიანობის მიღება აიძულეს და შაჰ-ნაზარ-ხანის სახელი უწოდეს. 1664 წელს იგი კახეთის მეფედ დაამტკიცეს.
კახეთის მეფობა
არჩილ II 1664–1675 წლებში კახეთის მეფე იყო. კახეთში მისი ხელისუფლება ირანის პოლიტიკური გავლენის პირობებში მიმდინარეობდა. ამ პერიოდში მან მნიშვნელოვანი სახელმწიფოებრივი და კულტურული საქმიანობა განახორციელა.არჩილმა კახეთის დედაქალაქი გრემიდან თელავში გადაიტანა. მან განავითარა სამშენებლო საქმიანობა და ეკლესიების განახლება დაიწყო. მისი მმართველობის პერიოდში ნაწილობრივ მოხერხდა ლეკთა თარეშის შეზღუდვაც. კახეთის ტახტზე არჩილის მდგომარეობა საბოლოოდ შეირყა ირანის პოლიტიკის ცვლილების გამო. ირანის შაჰმა კახეთის ტახტის პრეტენდენტად თეიმურაზ I-ის შვილიშვილი ერეკლე ბატონიშვილი, შემდგომში ერეკლე I, დაასახელა. 1675 წელს არჩილმა კახეთი დატოვა.
იმერეთის ტახტისთვის ბრძოლა
კახეთიდან წასვლის შემდეგ არჩილმა კვლავ იმერეთის ტახტის დასაბრუნებლად დაიწყო ბრძოლა. 1678 წელს მან ისარგებლა იმერეთის მეფე ბაგრატ IV-სა და დიდებულებს შორის გამწვავებული დაპირისპირებით, სურამში მივიდა და იმერელთა და დადიანის მხარდაჭერა მოიპოვა. ამის შემდეგ იგი კვლავ იმერეთის მეფე გახდა. არჩილის მეორე მეფობა დიდხანს არ გაგრძელებულა. ოსმალეთის ჩარევის შედეგად 1679 წელს ბაგრატ IV კვლავ აღადგინეს იმერეთის ტახტზე, ხოლო არჩილი იძულებული გახდა იმერეთი დაეტოვებინა.
რუსეთისკენ მიმართული პოლიტიკა
არჩილ II თანდათან დარწმუნდა, რომ ირანისა და ოსმალეთის პოლიტიკური მხარდაჭერა მისთვის საიმედო საფუძველს ვერ შექმნიდა. ამიტომ მან დახმარების მიღება რუსეთის სახელმწიფოსგან სცადა. 1682 წელს არჩილი რუსეთში გაემგზავრა. გარკვეული პერიოდი იგი ასტრახანში იმყოფებოდა, შემდეგ კი მოსკოვში გადავიდა. რუსეთში ცხოვრების პერიოდში იგი არა მხოლოდ პოლიტიკურისაქმიანობით იყო დაკავებული, არამედ აქტიურად ჩაერთო კულტურულ ცხოვრებაში. მოსკოვში არჩილმა ქართული სათვისტომოს ჩამოყალიბებასა და მის გაძლიერებას მნიშვნელოვანი საფუძველი შეუქმნა. რუსეთში არჩილის პოლიტიკური მიზანი საქართველოსთვის რუსეთის მხარდაჭერის მოპოვება იყო. თუმცა იმ პერიოდში რუსეთისგან ისეთი სამხედრო დახმარება, რომელიც მას იმერეთის ტახტის საბოლოოდ შენარჩუნების საშუალებას მისცემდა, ვერ მიიღო.
იმერეთში დაბრუნება და შემდგომი მეფობები
რუსეთიდან დაბრუნების შემდეგ არჩილმა კვლავ განაგრძო ბრძოლა იმერეთის ტახტისთვის. იგი იმერეთის მეფე კიდევ რამდენჯერმე გახდა. 1690 წელს არჩილმა მეოთხედ დაიკავა იმერეთის ტახტი. მისი ეს მეფობა 1691 წლამდე გაგრძელდა. ამის შემდეგ იგი კვლავ ჩამოაგდეს. 1695 წელს არჩილმა კიდევ ერთხელ დაიკავა იმერეთის ტახტი და 1696 წლამდე მეფობდა. 1696 წელს იმერეთის თავადებმა იგი გადააყენეს და მეფედ გიორგი IV გოჩია გამოაცხადეს. თუმცა გიორგი IV-მ დიდხანს ვერ შეინარჩუნა ხელისუფლება და 1697 წელს თავადებმა კვლავ არჩილი დასვეს ტახტზე. არჩილის ბოლო გამეფება 1698 წელს მოხდა. თუმცა იმერეთის პოლიტიკური ვითარება კვლავ არასტაბილური იყო და არჩილმა ტახტის საბოლოოდ შენარჩუნება ვეღარ შეძლო. 1699 წელს იგი კვლავ რუსეთში გაემგზავრა.
ომები და პოლიტიკური ბრძოლები
არჩილ II-ის პოლიტიკური ცხოვრების უმნიშვნელოვანესი ნაწილი იმერეთის ტახტისთვის ბრძოლამ შეადგინა. მისიპირველი გამეფება 1661–1663 წლებში ვახტანგ V-ის დასავლეთ საქართველოს გაერთიანების პოლიტიკას უკავშირდებოდა. მოგვიანებით არჩილი რამდენჯერმე შეეცადა იმერეთის ტახტის დაბრუნებას. მის წინააღმდეგ მოქმედებდნენ როგორც იმერეთის თავადთა სხვადასხვა დაჯგუფება, ისე ოსმალეთის პოლიტიკური ძალები. ამის გამო მისი მეფობები ხანმოკლე და არასტაბილური იყო. არჩილის მეფობის პერიოდი იმერეთში ნათლად აჩვენებს XVII საუკუნის დასავლეთ საქართველოს პოლიტიკურ დაქსაქსულობას: სამეფო ხელისუფლებას უპირისპირდებოდნენ ძლიერი თავადები და მთავრები, ხოლო იმერეთის საქმეებში აქტიურად ერეოდნენ როგორც ქართლის მეფეები, ისე ირანი და ოსმალეთის იმპერია.
ტერიტორიული და პოლიტიკური მდგომარეობა
არჩილ II-ის მეფობის პერიოდებში იმერეთის სამეფოს ტერიტორიის მნიშვნელოვანი გაფართოება არ მომხდარა. მისი მთავარი პოლიტიკური ამოცანა არსებული სამეფო ხელისუფლების შენარჩუნება და იმერეთის პოლიტიკური გაერთიანების განმტკიცება იყო. არჩილის პოლიტიკური მოღვაწეობა განსაკუთრებით უკავშირდებოდა დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს სამეფოებს შორის კავშირის გაძლიერების იდეას. მამამისთან, ვახტანგ V-სთან ერთად იგი საქართველოს პოლიტიკური ერთიანობის აღდგენის მცდელობაში მონაწილეობდა.
სახელმწიფოებრივი საქმიანობა
არჩილ II-ის სახელმწიფოებრივი მოღვაწეობა მხოლოდ სამხედრო და პოლიტიკურ ბრძოლებს არ მოიცავდა. იგი აქტიურად იყო ჩართული კულტურულ საქმიანობაში და ქართული სამწერლობო ტრადიციის განვითარებაში.კახეთში მეფობის დროს მან დედაქალაქი გრემიდან თელავში გადაიტანა და სამშენებლო საქმიანობას ხელი შეუწყო. რუსეთში ცხოვრების პერიოდში კი მისი საქმიანობის ერთ-ერთ მთავარ მიმართულებად ქართული კულტურისა და განათლების განვითარება იქცა. 1700 წელს პეტრე I-მა არჩილ II-სა და მის ვაჟს, ალექსანდრე ბატონიშვილს, ნიჟნი-ნოვგოროდის გუბერნიაში მამულები უბოძა. ამ დროიდან არჩილს რუსეთში შედარებით სტაბილური საცხოვრებელი და საქმიანობის შესაძლებლობა ჰქონდა.
რელიგია, კულტურა და განათლება
არჩილ II ქართული კულტურის ისტორიაში განსაკუთრებული მნიშვნელობის მქონე მეფე-პოეტია. მან მნიშვნელოვანი განათლება მიიღო და მისი შემოქმედება მრავალფეროვანი იყო. მის უმთავრეს ნაწარმოებად ითვლება ისტორიული პოემა „გაბაასება თეიმურაზისა და რუსთველისა“, რომელსაც ასევე „თეიმურაზიანი“ ეწოდება. ნაწარმოებში არჩილი საქართველოს წარსულისა და კულტურული მემკვიდრეობის თემებს განიხილავს. მისი შემოქმედებისთვის დამახასიათებელია ისტორიული მოვლენების, ეროვნული თვითშეგნებისა და ზნეობრივი საკითხებისადმი ინტერესი. არჩილს ეკუთვნის აგრეთვე „საქართველოს ზნეობანი“, „ლექსნი ძეულნი“ და სხვა ნაწარმოებები. მან გალექსა „ვისრამიანი“ და ქართულად თარგმნა „ალექსანდრიანი“. მისი სახელის უკავშირდება აგრეთვე სხვა მთარგმნელობითი და ისტორიული ხასიათის ნაშრომები. NNational Library of Georgia+1 არჩილ II-ის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი კულტურული დამსახურება მოსკოვში ქართული სტამბის დაარსებაა. 1705წელს პეტრე I-ის ნებართვით იქ დაიბეჭდა ქართული ფსალმუნი. არჩილმა ასევე დაიწყო ქართული ბიბლიის სრული ტექსტის გამოცემისთვის მზადება. სრული ქართული ბიბლია მოგვიანებით, 1743 წელს, გამოიცა. არჩილის საქმიანობა ქართული წიგნის ბეჭდვის ისტორიაში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ატარებს. იგი ასევე დაკავშირებულია საქართველოს პოლიტიკური და გეოგრაფიული აღწერის შედგენასთან და საქართველოს რუკის შექმნასთან, რომელიც მან რუსეთის ხელისუფლების მოთხოვნით შეადგინა.
მისი მმართველობის პერიოდში მომხდარი მნიშვნელოვანი
მოვლენები 1661 — 14 წლის არჩილ II იმერეთის მეფე გახდა. 1663 — არჩილმა იმერეთის ტახტი დაკარგა და ირანში გაემგზავრა. 1664 — არჩილ II კახეთის მეფე გახდა. 1675 — არჩილმა კახეთის ტახტი დატოვა. 1678 — არჩილ II კვლავ გამეფდა იმერეთში. 1679 — ოსმალეთის ჩარევის შედეგად არჩილმა იმერეთის ტახტი დაკარგა. 1682 — არჩილი რუსეთში გაემგზავრა. 1690 — არჩილ II კვლავ გახდა იმერეთის მეფე. 1691 — არჩილმა იმერეთის ტახტი კვლავ დაკარგა. 1695 — არჩილ II კიდევ ერთხელ გამეფდა იმერეთში. 1696 — არჩილი იმერეთის თავადებმა გადააყენეს და მეფედ გიორგი IV გოჩია გამოაცხადეს.1697 — არჩილ II კვლავ აღადგინეს იმერეთის ტახტზე. 1698 — არჩილ II-ის ბოლო გამეფება იმერეთში. 1699 — არჩილმა საბოლოოდ დატოვა საქართველო და რუსეთში გაემგზავრა. 1700 — პეტრე I-მა არჩილ II-სა და მის ვაჟს, ალექსანდრე ბატონიშვილს, ნიჟნი-ნოვგოროდის გუბერნიაში მამულები უბოძა. 1705 — მოსკოვში არჩილის მონაწილეობით ქართული წიგნის ბეჭდვა განვითარდა და დაიბეჭდა ქართული ფსალმუნი.
გარდაცვალება და მემკვიდრეობა
არჩილ II 1713 წლის 16 აპრილს მოსკოვში გარდაიცვალა. იგი დონის მონასტერში დაკრძალეს. მისი პოლიტიკური ცხოვრება ვერ დასრულდა იმერეთის ტახტზე ხანგრძლივი და სტაბილური დამკვიდრებით, თუმცა მისი ისტორიული მემკვიდრეობა გაცილებით ფართოა. არჩილის სახელს უკავშირდება როგორც საქართველოს პოლიტიკური ერთიანობისთვის ბრძოლა, ისე რუსეთის სახელმწიფოსთან კავშირის დამყარების მცდელობა და ქართული კულტურის განვითარება რუსეთში. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა მისი საქმიანობა მოსკოვში. მან ხელი შეუწყო ქართული სათვისტომოს ჩამოყალიბებას, ქართული სტამბის განვითარებასა და ქართული წიგნის გამოცემას. ამასთანავე, მისი ლიტერატურული მემკვიდრეობა ქართული მწერლობის ისტორიაში მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს. GGeorgian Encyclopedia+1
ისტორიული მნიშვნელობაარჩილ II-ის ისტორიული მნიშვნელობა მისი მრავალმხრივი
მოღვაწეობით განისაზღვრება. იგი იყო მეფე, რომელიც ცხოვრების სხვადასხვა ეტაპზე იმერეთისა და კახეთის ტახტებზე იბრძოდა, ცდილობდა საქართველოს პოლიტიკური მთლიანობის აღდგენას და უცხო ძალებზე დამოკიდებულების შემცირებას. მისი პოლიტიკური მცდელობები საბოლოო წარმატებით არ დასრულებულა. იმერეთის ტახტზე იგი რამდენჯერმე ავიდა და რამდენჯერმე დაკარგა ხელისუფლება. ამის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი იყო დასავლეთ საქართველოში არსებული ფეოდალური დაპირისპირება და ოსმალეთისა და ირანის ძლიერი პოლიტიკური გავლენა. თუმცა არჩილ II-ის მემკვიდრეობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქართული კულტურისთვის. მისი ლიტერატურული ნაწარმოებები, ისტორიული თემატიკა, მთარგმნელობითი საქმიანობა და მოსკოვში ქართული სტამბის შექმნასთან დაკავშირებული მოღვაწეობა მას ქართული კულტურის ისტორიაში გამორჩეულ ადგილს ანიჭებს. არჩილ II სწორედ ამიტომ დარჩა ისტორიაში არა მხოლოდ როგორც მრავალგზის მეფე, არამედ როგორც მეფე-პოეტი და კულტურის მოღვაწე, რომლის საქმიანობამ XVIII საუკუნის დასაწყისში ქართული პოლიტიკური და კულტურული ცხოვრების განვითარებაზე მნიშვნელოვანი კვალი დატოვა.
მნიშვნელოვანი თარიღები
1647 — არჩილ II-ის დაბადება თბილისში. 1661 — არჩილ II პირველად გამეფდა იმერეთში. 1663 — არჩილ II-მ იმერეთის ტახტი დაკარგა. 1664 — არჩილ II კახეთის მეფე გახდა. 1675 — არჩილ II-მ კახეთის ტახტი დატოვა.1678 — არჩილ II კვლავ გამეფდა იმერეთში. 1679 — არჩილ II-მ იმერეთის ტახტი დაკარგა. 1682 — არჩილ II რუსეთში გაემგზავრა. 1690 — არჩილ II კვლავ გამეფდა იმერეთში. 1691 — არჩილ II-მ იმერეთის ტახტი დაკარგა. 1695 — არჩილ II კვლავ გამეფდა იმერეთში. 1696 — არჩილ II გადააყენეს და იმერეთის მეფედ გიორგი IV გოჩია გამოაცხადეს. 1697 — არჩილ II კვლავ აღადგინეს იმერეთის ტახტზე. 1698 — არჩილ II-ის ბოლო გამეფება იმერეთში. 1699 — არჩილ II საბოლოოდ გაემგზავრა რუსეთში. 1700 — პეტრე I-მა არჩილ II-სა და მის ვაჟს, ალექსანდრე ბატონიშვილს, ნიჟნი-ნოვგოროდის გუბერნიაში მამულები უბოძა. 1705 — მოსკოვში ქართული ფსალმუნი დაიბეჭდა. 1713 წლის 16 აპრილი — არჩილ II გარდაიცვალა მოსკოვში.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ვახტანგ V — ქართლის მეფე და არჩილ II-ის მამა. როდამ ბარათაშვილი — არჩილ II-ის დედა. ქეთევანი — თეიმურაზ I-ის შვილიშვილი და არჩილ II-ის მეუღლე. ალექსანდრე ბატონიშვილი — არჩილ II-ის ვაჟი.ბაგრატ IV — იმერეთის მეფე და არჩილ II-ის მთავარი პოლიტიკური მეტოქე იმერეთის ტახტისთვის ბრძოლაში. ვამეყ III დადიანი — ოდიშის მთავარი, რომლის მხარდაჭერამაც არჩილის 1678 წლის გამეფებაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა. ერეკლე I — კახეთის ტახტის პრეტენდენტი და არჩილ II-ის პოლიტიკური მოწინააღმდეგე კახეთში. პეტრე I — რუსეთის მეფე და იმპერატორი, რომლის კარზე არჩილ II-მ ცხოვრების ბოლო პერიოდი გაატარა და რომლის მხარდაჭერითაც მოსკოვში ქართული კულტურული საქმიანობა განვითარდა. გიორგი IV გოჩია — იმერეთის მეფე, რომელმაც 1696 წელს არჩილ II შეცვალა, თუმცა 1697 წელს არჩილი კვლავ აღადგინეს ტახტზე.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.