ვამეყ III
XVII ს. შუა (დადიანთა შტო)
წარმოშობა და ოჯახი
ვამეყ III დადიანი ლიპარტიანთა საგვარეულოს წარმომადგენელი იყო. ეს საგვარეულო დადიანთა დინასტიურ წრეს ეკუთვნოდა და სამეგრელოში მნიშვნელოვან მამულებს ფლობდა. მისი დაბადების ზუსტი წელი სანდოდ დადგენილი არ არის. ვამეყის მეუღლე იყო ელენე გურიელი, გურიელთა საგვარეულოს წარმომადგენელი. მათი ქორწინება დასავლეთ საქართველოს გავლენიან საგვარეულოებს შორის პოლიტიკური კავშირების განმტკიცებასაც ემსახურებოდა. ვამეყის მმართველობის პერიოდში მისი ოჯახიც აქტიურად მონაწილეობდა მიმდინარე პოლიტიკურ მოვლენებში. Სსაქართველოს ეროვნული არქივი
ოდიშის მთავრად აღზევება
1657 წელს ლევან II დადიანის გარდაცვალების შემდეგ ოდიშის სამთავროში ძალაუფლებისთვის ბრძოლა დაიწყო.ალექსანდრე III-მ, რომელიც იმერეთის მეფე იყო, ოდიშის საქმეებში ჩარევა გადაწყვიტა და ვამეყს დაუჭირა მხარი. 1658 წელს ვამეყმა ბანძასთან ბრძოლაში თავისი მეტოქე ლიპარიტ III დადიანი დაამარცხა და ოდიშის მთავარი გახდა. ამით იგი დასავლეთ საქართველოს ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ პოლიტიკურ ფიგურად ჩამოყალიბდა.
იმერეთის ტახტზე ასვლა
1660 წელს იმერეთის სამეფოში მძიმე პოლიტიკური კრიზისი დაიწყო. ალექსანდრე III-ის გარდაცვალების შემდეგ ტახტზე მისი ვაჟი ბაგრატ IV ავიდა, თუმცა მალევე ბაგრატს დედინაცვალმა, დედოფალმა დარეჯანმა, ხელისუფლება წაართვა. ბაგრატი დააბრმავეს, ხოლო დარეჯანმა თავისი მეუღლე ვახტანგ ჭუჭუნაშვილი იმერეთის მეფედ გამოაცხადა. დარეჯანის მოქმედებამ იმერეთის თავადობის ნაწილი მის წინააღმდეგ განაწყო. ვამეყ III დადიანი ამ დაპირისპირებაში ჩაერია. მან დარეჯანი და ვახტანგი შეიპყრო, რის შემდეგაც თავად გამოაცხადა თავი იმერეთის მეფედ. NNational Library of Georgia+1 ვამეყის გამეფება 1660 წლის განმავლობაში მოხდა. მისი მეფობის ზუსტი დასაწყისის დადგენასთან დაკავშირებით ისტორიკოსებმა შემორჩენილი დოკუმენტური მასალებიც შეისწავლეს. საქართველოს ეროვნულ არქივში დაცულ 1661 წლის საბუთთან დაკავშირებული კვლევა მიუთითებს, რომ ვამეყი მეფე უკვე 1660 წლის 15 აგვისტოსთვის იყო. Სსაქართველოს ეროვნული არქივი
ბრძოლა იმერეთისთვის
ვამეყ III-ის გამეფებას მალევე დაუპირისპირდა ქართლის მეფე ვახტანგ V. მას იმერეთის საქმეებში ჩარევის საკუთარი პოლიტიკური ინტერესები ჰქონდა და ზემო იმერეთის ნაწილის მხარდაჭერაც გააჩნდა.ვახტანგ V იმერეთში შეიჭრა. დაპირისპირების გამწვავების თავიდან ასაცილებლად ვამეყ III და ვახტანგ V შეთანხმდნენ და იმერეთის ტერიტორია დროებით გაიყვეს. შეთანხმების მიხედვით, ვახტანგ V-ს ზემო იმერეთი დარჩა, ხოლო დანარჩენი ტერიტორია ვამეყის გავლენის ქვეშ მოექცა. სხვა წყაროში ამ დროებითი გაყოფის საზღვრად მდინარე ბუჯისწყალია დასახელებული. თუმცა ეს შეთანხმება ხანგრძლივი არ აღმოჩნდა. ვამეყ III-სა და ვახტანგ V-ს შორის ურთიერთობა კვლავ დაიძაბა. ვახტანგმა იმერეთში მეორე ლაშქრობა დაიწყო და ვამეყის პოზიციები სწრაფად შეირყა.
ტახტის დაკარგვა და დაღუპვა
1661 წელს ვახტანგ V კვლავ შევიდა იმერეთში. ვამეყ III-მ მასთან პირდაპირი ბრძოლის გაგრძელება ვეღარ შეძლო და სვანეთში გაიხიზნა. ვახტანგ V-მ იმერეთის მნიშვნელოვანი ციხეები დაიკავა და დასავლეთ საქართველოში საკუთარი გავლენა გააძლიერა. ვამეყ III-ის პოლიტიკური მდგომარეობა საბოლოოდ დაინგრა. იგი ოდიშის მთავრობიდანაც გადააყენეს, ხოლო ოდიშის ტახტზე ლევან III დადიანი ავიდა. ვამეყი სვანეთში გაიქცა და იქ 1661 წელს მოკლეს. მისი დაღუპვის შემდეგ ოდიშის სამთავროს სათავეში ლევან III დადიანი მოვიდა. ამგვარად დასრულდა ვამეყის მცდელობა, ერთდროულად დაემყარებინა კონტროლი როგორც ოდიშზე, ისე იმერეთის სამეფოზე.
სახელმწიფოებრივი და პოლიტიკური საქმიანობა
ვამეყ III-ის პოლიტიკური კარიერა ძირითადად დასავლეთ საქართველოს ძალთა შორის ბრძოლის ფონზე მიმდინარეობდა. როგორც ოდიშის მთავარი, მან შეძლოსაკუთარი პოზიციის განმტკიცება და მეტოქე ლიპარიტ III დადიანის დამარცხებით ოდიშის სამთავროს ხელში ჩაგდება. შემდეგ მან იმერეთის სამეფოში მიმდინარე შინაომში ჩარევა გადაწყვიტა. იმერეთის ტახტის დაკავებით ვამეყმა დასავლეთ საქართველოში თავისი პოლიტიკური გავლენის მნიშვნელოვნად გაფართოება სცადა. მისი მიზანი მხოლოდ ოდიშის მართვა აღარ იყო — იგი იმერეთის სამეფო ხელისუფლების ხელში ჩაგდებასაც ცდილობდა. მისი მეფობა, თუმცა ხანმოკლე აღმოჩნდა, იმ პერიოდის პოლიტიკური ვითარების ერთ-ერთი ყველაზე მკაფიო მაგალითია: იმერეთის მეფის ტახტზე გავლენას ახდენდნენ ოდიშისა და გურიის მთავრები, ქართლის მეფე და ოსმალეთის პოლიტიკური ძალებიც.
რელიგია და კულტურა
ვამეყ III მართლმადიდებელი ქრისტიანი მმართველი იყო. მისი სახელით შემორჩენილია 1661 წლით დათარიღებული საბუთი, რომელიც მთის წმინდა გიორგის მონასტერს უკავშირდება. ამ დოკუმენტში იგი მოხსენიებულია როგორც მეფე და დადიანი. საბუთის მიხედვით, ვამეყმა მონასტერს შეწირულობა უბოძა და მონასტერში ღვთისმშობლის მიძინების დღეს, 15 აგვისტოს, მივიდა. ეს დოკუმენტი მისი მეფობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პირველწყაროა. Სსაქართველოს ეროვნული არქივი
მისი მმართველობის პერიოდში მომხდარი მნიშვნელოვანი
მოვლენები 1658 — ვამეყ III-მ ბანძასთან ლიპარიტ III დადიანი დაამარცხა და ოდიშის მთავარი გახდა. 1660 — იმერეთის სამეფოში დაწყებულ შინაომში ვამეყ III ჩაერია და იმერეთის მეფის ტიტული მიიღო. NNational Library of Georgia1660 — ვამეყ III-მ და ქართლის მეფე ვახტანგ V-მ დროებით გაიყვეს იმერეთის სამეფოს ტერიტორია. NNational Library of Georgia 1660 წლის 15 აგვისტო — ვამეყის მიერ მთის წმინდა გიორგის მონასტრისთვის გაცემული საბუთი ადასტურებს, რომ ამ დროისთვის იგი უკვე იმერეთის მეფე იყო. Სსაქართველოს ეროვნული არქივი 1661 — ვახტანგ V-მ კვლავ ილაშქრა იმერეთში. ვამეყ III სვანეთში გაიხიზნა და იმავე წელს მოკლეს. GGeorgian Encyclopedia
გარდაცვალება და მემკვიდრეობა
ვამეყ III დადიანი 1661 წელს გარდაიცვალა. მისი სიკვდილის შემდეგ ოდიშის მთავრად ლევან III დადიანი გახდა, რომელიც ვახტანგ V-ის მხარდაჭერით დამკვიდრდა. GGeorgian Encyclopedia ვამეყის სიკვდილით დასრულდა მისი მოკლე მცდელობა, იმერეთის სამეფო ტახტი ოდიშის მთავრის ძალაუფლებასთან გაეერთიანებინა. ამის შემდეგ იმერეთის ტახტის საკითხში კვლავ გამწვავდა ბრძოლა და ქართლის მეფის, დასავლეთ საქართველოს მთავრებისა და იმერეთის ფეოდალური ჯგუფების დაპირისპირება.
ისტორიული მნიშვნელობა
ვამეყ III დადიანის ისტორიული მნიშვნელობა პირველ რიგში დაკავშირებულია XVII საუკუნის შუა ხანებში დასავლეთ საქართველოს პოლიტიკური ძალთა განლაგების ცვლილებასთან. მან მოკლე დროში შეძლო ოდიშის მთავრად დამკვიდრება, მეტოქის დამარცხება და შემდეგ იმერეთის სამეფო ტახტის დაკავება. თუმცა მისი ძალაუფლების გაფართოებას ძლიერიწინააღმდეგობა შეხვდა. ვახტანგ V-ის ჩარევამ მისი პოლიტიკური პროექტი დაასრულა და საბოლოოდ ვამეყმა როგორც იმერეთის ტახტი, ისე ოდიშის სამთავრო დაკარგა. ვამეყ III-ის ისტორია განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმითაც, რომ მისი მმართველობის პერიოდი კარგად აჩვენებს, რამდენად მჭიდროდ იყო ერთმანეთთან დაკავშირებული იმერეთის სამეფოს, ოდიშისა და გურიის პოლიტიკური ცხოვრება. ამ პერიოდში დასავლეთ საქართველოში ერთი პოლიტიკური ცენტრის მიერ ძალაუფლების კონსოლიდაცია უკიდურესად რთული იყო და სამეფო ტახტის ბედი ხშირად დამოკიდებული ხდებოდა დიდებულთა კავშირებზე, სამხედრო ძალასა და მეზობელი სამეფოების ჩარევაზე. მნიშვნელოვანი თარიღები 1658 — ვამეყ III დადიანი ოდიშის მთავარი გახდა. 1658 — ბანძასთან ვამეყმა ლიპარიტ III დადიანი დაამარცხა. 1660 — ვამეყ III-მ იმერეთის სამეფო ტახტი დაიკავა. 1660 — ვამეყ III-მ ვახტანგ V-სთან შეთანხმებით იმერეთის ტერიტორია დროებით გაიყო. 1660 წლის 15 აგვისტო — ვამეყ III-ის მიერ მთის წმინდა გიორგის მონასტრისთვის გაცემული საბუთი. 1661 — ვახტანგ V-ის ლაშქრობის შედეგად ვამეყ III სვანეთში გაიხიზნა. 1661 — ვამეყ III დადიანი მოკლეს. მნიშვნელოვანი პიროვნებები ალექსანდრე III — იმერეთის მეფე, რომლის მხარდაჭერითაც ვამეყ III 1658 წელს ოდიშის მთავარი გახდა. ლიპარიტ III დადიანი — ვამეყ III-ის მეტოქე ოდიშის მთავრის ტახტისთვის.ბაგრატ IV — იმერეთის მეფე, რომლის წინააღმდეგ განხორციელებულმა პოლიტიკურმა მოქმედებებმა ვამეყ III-ის იმერეთის საქმეებში ჩარევას შეუწყო ხელი. დარეჯანი — ალექსანდრე III-ის ქვრივი და ბაგრატ IV-ის დედინაცვალი, რომლის წინააღმდეგაც ვამეყ III-მ იმერეთში გაილაშქრა. ვახტანგ V — ქართლის მეფე, რომელიც ვამეყ III-ის მთავარი პოლიტიკური მოწინააღმდეგე გახდა იმერეთის ტახტისა და დასავლეთ საქართველოში გავლენისთვის ბრძოლაში. ლევან III დადიანი — ლევან II დადიანის ძმისწული და ვამეყ III-ის შემდეგ ოდიშის მთავარი. ელენე გურიელი — ვამეყ III-ის მეუღლე და გურიელთა საგვარეულოს წარმომადგენელი.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.