ბაგრატ IV
1639, 1660–1661 (სავარაუდო)
წარმოშობა და ოჯახი
ბაგრატ IV ალექსანდრე III-ის ვაჟი იყო. მისი მამა იმერეთის მეფე 1639–1660 წლებში გახლდათ. ბაგრატმა იმერეთის სამეფო ტახტი მამის გარდაცვალების შემდეგ დაიკავა. ბაგრატ IV-ის პირველი მეუღლე იყო ქეთევანი, თეიმურაზ I-ის ვაჟის, დავითის ასული. მოგვიანებით იგი დაქორწინდა თამარზე, რომელიც მანამდე ოდიშის მთავარ ვამეყ III დადიანის მეუღლე იყო. ბაგრატ IV-ს თამარისგან ორი ვაჟი შეეძინა — ალექსანდრე და გიორგი.
ბავშვობა და ტახტზე ასვლა
ბაგრატ IV-ის დაბადების ზუსტი წელი სანდოდ დადგენილი არ არის. 1660 წლის 4 მარტს მისი მამა, ალექსანდრე III, გარდაიცვალა და ბაგრატმა იმერეთის ტახტი დაიკავა. იგი ქუთაისში მეფედ აკურთხეს. ბაგრატის მეფობა თავიდანვე მძიმე პოლიტიკური ვითარებით დაიწყო. მისი დედინაცვალი, დედოფალი დარეჯანი, სამეფოში დიდი გავლენით სარგებლობდა. მან ბაგრატს თავისი ნათესავი ქეთევანი შერთო ცოლად, თუმცა მალე მათ შორის დაპირისპირება წარმოიშვა. დარეჯანის ბრძანებით ბაგრატს თვალები დასთხარეს და ტახტიდან გადააყენეს. ამის შემდეგ დარეჯანმა ვახტანგ ბაგრატიონი, ზედწოდებით ჭუჭუნაშვილი, მეფედ გამოაცხადა.
შიდა პოლიტიკა
ბაგრატ IV-ის მმართველობის პერიოდში იმერეთის სამეფოში ცენტრალური ხელისუფლების დასუსტება განსაკუთრებით თვალსაჩინო გახდა. თავადები და დასავლეთ საქართველოს სამთავროების მმართველები ხშირად დამოუკიდებლად მოქმედებდნენ და სამეფო ხელისუფლების გაძლიერებას ეწინააღმდეგებოდნენ. ბაგრატის ტახტიდან ჩამოგდების შემდეგ მისი მომხრეები ცდილობდნენ მის აღდგენას. ამ ბრძოლაში ჩაერთნენ ოდიშისადა გურიის პოლიტიკური ძალებიც. საბოლოოდ ბაგრატმა ტახტის დაბრუნება შეძლო, თუმცა მისი მეფობა კვლავ მუდმივი დაპირისპირების პირობებში მიმდინარეობდა. ბაგრატ IV-ის მეფობის განმავლობაში ტახტი რამდენჯერმე დაკარგა და კვლავ დაიბრუნა. იგი მეფობდა 1660–1661, 1663– 1668, 1669–1678 და 1679–1681 წლებში. მისი მმართველობის შეწყვეტები დაკავშირებული იყო იმერეთის დიდებულთა ბრძოლასთან, ქართლის მეფის ჩარევასთან და არჩილ II-ის პრეტენზიებთან.
საგარეო პოლიტიკა
ბაგრატ IV-ის მეფობის პერიოდში იმერეთის პოლიტიკაზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდნენ როგორც დასავლეთ საქართველოს მთავრები, ისე ქართლის სამეფო და ოსმალეთის პოლიტიკური ინტერესები. 1660-იანი წლების დასაწყისში იმერეთის საქმეებში აქტიურად ჩაერია ქართლის მეფე ვახტანგ V. მან იმერეთში საკუთარი გავლენის დამყარება სცადა და 1661 წელს თავისი ვაჟი, არჩილი, იმერეთის მეფედ დასვა. ბაგრატი ამ პერიოდში ვახტანგ V-მ ქართლში წაიყვანა. მოგვიანებით, ირანის პოლიტიკური მოთხოვნის გამო, ვახტანგ V იძულებული გახდა არჩილი იმერეთიდან გაეწვია და ბაგრატ IV-ის ტახტზე დაბრუნებისთვის ხელი შეეწყო.
ომები და მნიშვნელოვანი ბრძოლები
ბაგრატ IV-ის მეფობის ერთ-ერთი მთავარი სამხედრო- პოლიტიკური დაპირისპირება ლევან III დადიანთან იყო. 1663 წელს ბაგრატმა ლევან III დადიანი დაამარცხა და იგი ტყვედ ჩავარდა. ეს გამარჯვება ბაგრატის პოზიციების დროებით გაძლიერებას ნიშნავდა. თუმცა იმერეთში ბრძოლა მხოლოდ მეფესა და ოდიშის მთავარს შორის არ მიმდინარეობდა. სხვადასხვა პერიოდში ერთმანეთს უპირისპირდებოდნენ იმერეთის თავადები, გურიის მთავარი, ოდიშის მთავარი და ქართლის სამეფოს ძალები. ამ დაპირისპირებებმა სამეფო ხელისუფლების განმტკიცება მნიშვნელოვნად გაართულა.
ტერიტორიული ცვლილებები და სამეფოს მდგომარეობა
ბაგრატ IV-ის მეფობის პერიოდში იმერეთის სამეფოს ტერიტორიული მდგომარეობა მნიშვნელოვნად იყო დამოკიდებული დასავლეთ საქართველოს მთავართა პოლიტიკურ ძალაუფლებაზე. ამ ეპოქაში ოდიშისა და გურიის მთავრები საკმაოდ დამოუკიდებლად მოქმედებდნენ. იმერეთის მეფის ხელისუფლება ხშირად მხოლოდ სამეფოს ცენტრალურ ნაწილზე ვრცელდებოდა, ხოლო ძლიერი ფეოდალები საკუთარ სამფლობელოებში მნიშვნელოვან დამოუკიდებლობას ინარჩუნებდნენ. სწორედ ამ პოლიტიკური დაქსაქსულობის გამო ბაგრატ IV-მ ვერ შეძლო იმერეთის სამეფოს ხანგრძლივი და მტკიცე ცენტრალიზაცია. მნიშვნელოვანი სახელმწიფოებრივი საქმიანობა ბაგრატ IV-ის მმართველობის მთავარ ამოცანას სამეფო ხელისუფლების შენარჩუნება და ტახტის დაბრუნება წარმოადგენდა. თუმცა მუდმივი შიდა ბრძოლები იმდენად ძლიერი იყო, რომ მეფის ხელისუფლების სტაბილურად განმტკიცება ვერ მოხერხდა. მისი მეფობის პერიოდში გაძლიერდა ფეოდალთა თვითნებობა, ხოლო დასავლეთ საქართველოს პოლიტიკურ ცხოვრებაში დიდი გავლენა მოიპოვეს გურიისა და ოდიშის მთავრებმა. ამ ვითარებამ იმერეთის სამეფოს ცენტრალური ხელისუფლება კიდევ უფრო დაასუსტა. GGeorgian Encyclopedia+1ურთიერთობები სხვა სახელმწიფოებთან ბაგრატ IV-ის მეფობის პერიოდში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო ქართლის მეფე ვახტანგ V-ის ჩარევა იმერეთის საქმეებში. ვახტანგ V-მ 1661 წელს თავისი ვაჟი არჩილი იმერეთის ტახტზე დასვა, თუმცა საერთაშორისო პოლიტიკური ვითარების გამო არჩილის იმერეთში დარჩენა ვერ მოხერხდა. იმერეთის საკითხში მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ ოსმალეთის იმპერიის წარმომადგენლებიც. ბაგრატის მომხრეებმა გარკვეულ ეტაპზე დახმარებისთვის ახალციხის ფაშას მიმართეს, რამაც იმერეთის შიდა ბრძოლებში ოსმალეთის პოლიტიკური გავლენის გამოჩენა კიდევ უფრო გააძლიერა.
რელიგია, კულტურა და განათლება
ბაგრატ IV მართლმადიდებელი ქრისტიანი მეფე იყო. მისი მეფობის პერიოდში იმერეთის ეკლესია კვლავ მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა ქვეყნის საზოგადოებრივ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში. ბაგრატ IV-ის მეფობის კონკრეტული კულტურული და საგანმანათლებლო რეფორმების შესახებ საკმარისი სანდო ცნობები არ არის, ამიტომ მისი მმართველობის ამ მიმართულებით კონკრეტული ღონისძიებების მიწერა საფუძვლიანი არ იქნებოდა. მისი მმართველობის პერიოდში მომხდარი მნიშვნელოვანი მოვლენები 1660 — ალექსანდრე III-ის გარდაცვალების შემდეგ ბაგრატ IV იმერეთის მეფე გახდა. 1660 — ბაგრატი დედინაცვალმა დარეჯანმა ტახტიდან გადააყენა და დააბრმავა. დარეჯანის მიერ მხარდაჭერილი ვახტანგ ბაგრატიონი, ზედწოდებით ჭუჭუნიაშვილი, იმერეთის მეფედ გამოცხადდა. — იმერეთში მიმდინარე ბრძოლაში ვამეყ III დადიანმა და ვახტანგმა გარკვეული პერიოდის განმავლობაში იმერეთი გავლენის სფეროებად გაიყვეს. 1661 — ვახტანგ V-მ იმერეთის ტახტზე თავისი ვაჟი არჩილი დასვა, ხოლო ბაგრატ IV ქართლში წაიყვანა. NNational Library of Georgia+1 1663 — ბაგრატ IV იმერეთის ტახტზე დაბრუნდა და ლევან III დადიანი ბრძოლაში დაამარცხა. 1668 — ბაგრატ IV-ის მეფობა კვლავ შეწყდა. 1669 — ბაგრატ IV კვლავ დაბრუნდა იმერეთის ტახტზე. 1678 — ბაგრატ IV კვლავ გადააყენეს და იმერეთის მეფე არჩილ II გახდა. 1679 — ბაგრატ IV კვლავ დაბრუნდა ტახტზე. 1681 — ბაგრატ IV გარდაიცვალა. მისი გარდაცვალების შემდეგ იმერეთის მეფე გახდა გიორგი III გურიელი. NNational Library of Georgia+1
გარდაცვალება და მემკვიდრეობა
ბაგრატ IV 1681 წელს გარდაიცვალა. მისი სიკვდილის შემდეგ იმერეთის ტახტზე მისი სიძე, გიორგი III გურიელი, ავიდა. ბაგრატ IV-ის გარდაცვალებამ იმერეთის სამეფოში პოლიტიკური არეულობა ვერ დაასრულა. პირიქით, ტახტისათვის ბრძოლა კვლავ გაგრძელდა და მომდევნო წლებში იმერეთის გვირგვინი არაერთმა პრეტენდენტმა დაიკავა. ბაგრატ IV-ის მმართველობის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი შედეგი იყო ის, რომ მისი ეპოქის განმავლობაში იმერეთის სამეფო ძლიერ ფეოდალურ დაპირისპირებაში აღმოჩნდა. მეფის ხელისუფლების ხშირი ცვლილება და ძლიერი თავადებისა და მთავრების გავლენა ქვეყნის პოლიტიკური სტაბილურობისთვის სერიოზულ პრობლემად იქცა.
ისტორიული მნიშვნელობა
ბაგრატ IV-ის მეფობა იმერეთის XVII საუკუნის ისტორიის ერთ- ერთი ყველაზე რთული პერიოდის ნაწილია. მისი მმართველობა არ გამოირჩეოდა ხანგრძლივი პოლიტიკური სტაბილურობით, მაგრამ სწორედ ამით არის მნიშვნელოვანი მისი ეპოქა — იგი ნათლად აჩვენებს, რამდენად რთული იყო იმერეთის მეფისთვის ცენტრალური ხელისუფლების შენარჩუნება ძლიერი ფეოდალური ძალების პირობებში. ბაგრატ IV-ის წინააღმდეგ განხორციელებულმა გადატრიალებებმა, მისმა დაბრმავებამ, ტახტიდან რამდენჯერმე ჩამოგდებამ და შემდგომმა დაბრუნებებმა იმერეთის სამეფოში არსებული პოლიტიკური კრიზისი განსაკუთრებით მკაფიოდ წარმოაჩინა. ამავე დროს, მისი მეფობის პერიოდში იმერეთის საქმეებში აქტიურად ჩაერივნენ ქართლის მეფეები და დასავლეთ საქართველოს მთავრები, რაც სამეფოს დამოუკიდებელი პოლიტიკური კურსის გატარებას ართულებდა. ბაგრატ IV-ის ეპოქის ერთ-ერთი დამახასიათებელი ნიშანი იყო სამეფო ხელისუფლებისა და ძლიერი ფეოდალური საგვარეულოების დაპირისპირება. ქართული ენციკლოპედიის შეფასებით, მის დროს გაძლიერდა იმერელ ფეოდალთა და გურია-სამეგრელოს მთავართა თვითნებობა. GGeorgian Encyclopedia
მნიშვნელოვანი თარიღები
1660 — ბაგრატ IV იმერეთის მეფე გახდა.1660 — ბაგრატი ტახტიდან გადააყენეს და დააბრმავეს. 1661 — არჩილ II იმერეთის მეფედ დასვეს. 1663 — ბაგრატ IV კვლავ გამეფდა და ლევან III დადიანი დაამარცხა. 1668 — ბაგრატ IV-ის მეფობა კვლავ შეწყდა. 1669 — ბაგრატ IV კვლავ ავიდა იმერეთის ტახტზე. 1678 — ბაგრატ IV კვლავ გადააყენეს. 1679 — ბაგრატ IV კვლავ გამეფდა. 1681 — ბაგრატ IV გარდაიცვალა.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ალექსანდრე III — ბაგრატ IV-ის მამა და იმერეთის მეფე. დარეჯანი — ბაგრატ IV-ის დედინაცვალი, რომელმაც მისი ტახტიდან ჩამოგდება და დაბრმავება ბრძანა. ქეთევანი — ბაგრატ IV-ის პირველი მეუღლე, თეიმურაზ I-ის ვაჟის, დავითის ასული. თამარი — ბაგრატ IV-ის მეორე მეუღლე, ვამეყ III დადიანის ყოფილი ცოლი. ლევან III დადიანი — ოდიშის მთავარი და ბაგრატ IV-ის ერთ- ერთი მნიშვნელოვანი პოლიტიკური მოწინააღმდეგე. ვამეყ III დადიანი — ოდიშის მთავარი, რომელიც ბაგრატ IV-ის ტახტიდან ჩამოგდების შემდეგ იმერეთის პოლიტიკურ ბრძოლაში ჩაერთო. ვახტანგ ბაგრატიონი (ჭუჭუნიაშვილი) — დარეჯანის მიერ ბაგრატ IV-ის შემდეგ იმერეთის მეფედ გამოცხადებული პირი.ვახტანგ V — ქართლის მეფე, რომელიც აქტიურად ერეოდა იმერეთის პოლიტიკაში. არჩილ II — ვახტანგ V-ის ვაჟი და ბაგრატ IV-ის ერთ-ერთი მთავარი მეტოქე იმერეთის ტახტისთვის ბრძოლაში. გიორგი III გურიელი — ბაგრატ IV-ის სიძე და მისი გარდაცვალების შემდეგ იმერეთის მეფე.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.