ალექსანდრე III
1605–1639 (ხანდახან შეწყვეტილი მეფობით)
წარმოშობა და ოჯახი
ალექსანდრე III გიორგი III-ის უფროსი ვაჟი იყო. იგი ბაგრატიონთა იმერეთის სამეფო შტოს ეკუთვნოდა. ალექსანდრეს ოჯახური და დინასტიური კავშირები მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა მის პოლიტიკაში. იგი დაქორწინებული იყო თეიმურაზ I-ის ქალიშვილ დარეჯანზე, რომელიც მანამდე ზურაბ არაგვის ერისთავის ქვრივი იყო. ამ ქორწინებამ ალექსანდრესა და აღმოსავლეთ საქართველოსსამეფო სახლს შორის კავშირი განამტკიცა. GGeorgian Encyclopedia+1
ბავშვობა და ტახტზე ასვლა
ალექსანდრე III-ის დაბადების თარიღად სხვადასხვა წყაროში 1609 წელია მითითებული, თუმცა ქართული ისტორიული წყაროების ნაწილში მისი დაბადების ზუსტი წელი განსხვავებულადაა წარმოდგენილი. იგი გიორგი III-ის უფროსი ვაჟი იყო. 1639 წელს გიორგი III გარდაიცვალა და იმერეთის ტახტზე ალექსანდრე III ავიდა. იგი ქუთაისში მეფედ აკურთხეს. ზოგი ისტორიული წყარო მიუთითებს, რომ ალექსანდრეს შესაძლოა ტახტზე უფრო ადრეც, 1634 წელს, აეღო ხელი, როდესაც მამამისი ლევან II დადიანმა დაატყვევა, თუმცა მისი მეფობის ძირითად დათარიღებად 1639–1660 წლებია მიღებული.
შიდა პოლიტიკა
ალექსანდრე III-ის მეფობის ერთ-ერთი მთავარი ამოცანა იმერეთის სამეფო ხელისუფლების გაძლიერება იყო. XVII საუკუნის დასავლეთ საქართველოში სამეფო ძალაუფლება სერიოზულად იყო შეზღუდული ძლიერი ფეოდალური საგვარეულოებისა და სამთავროების გავლენით. განსაკუთრებით მძიმე იყო დაპირისპირება ოდიშის მთავარ ლევან II დადიანთან. ლევანი დასავლეთ საქართველოს ერთ- ერთი ყველაზე ძლიერი პოლიტიკური და სამხედრო ფიგურა გახდა და იმერეთის მეფის ხელისუფლებას არ ემორჩილებოდა. იგი რამდენჯერმე შეიჭრა იმერეთში და ქუთაისის დაკავებასაც ცდილობდა. 1645 წელს ლევან II კვლავ დაემუქრა ქუთაისს, თუმცა ქალაქის დაცვაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ალექსანდრეს ძმამ, მამუკა ბაგრატიონმა. წელს ლევან II-მ მამუკა ბაგრატიონი შეიპყრო და დაატყვევა. ალექსანდრემ საკუთარი ვაჟი ბაგრატი გაგზავნა მამუკას გასათავისუფლებლად, მაგრამ ლევანმა ბაგრატიც გარკვეული ხნით დააპატიმრა. მამუკა ტყვეობაში დარჩა და 1654 წელს გარდაიცვალა. ამ მოვლენამ ალექსანდრესა და ლევან II-ს შორის დაპირისპირება კიდევ უფრო გაამწვავა. ლევან II დადიანის გარდაცვალების შემდეგ, 1657 წელს, ოდიშის სამთავროში შიდა ბრძოლა დაიწყო. ალექსანდრე III-მ ამ ვითარებით ისარგებლა და ოდიშის საქმეებში აქტიურად ჩაერია. მან ლიპარიტ III დადიანი გადააყენა და ოდიშის მთავრად ვამეყ III დადიანი დააყენა. ამ ნაბიჯით ალექსანდრემ იმერეთის გავლენა მნიშვნელოვნად გააძლიერა დასავლეთ საქართველოში.
საგარეო პოლიტიკა
ალექსანდრე III-ის საგარეო პოლიტიკის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიმართულება აღმოსავლეთ საქართველოს სამეფო სახლებთან ურთიერთობა იყო. იგი მხარს უჭერდა თავის სიმამრს, თეიმურაზ I-ს, ირანის წინააღმდეგ ბრძოლაში. ალექსანდრეს საგარეო პოლიტიკაში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა რუსეთის სახელმწიფოსთან ურთიერთობის დამყარებას. თეიმურაზ I-ის გავლენით მან მოსკოვის სახელმწიფოსთან დიპლომატიური კავშირების გაღრმავება გადაწყვიტა. ალექსანდრემ რუსეთში ელჩები გაგზავნა 1649, 1651 და 1656 წლებში. 1651 წლის 9 ოქტომბერს ალექსანდრე III-მ რუსეთის მეფე ალექსი მიხეილის ძისადმი ერთგულების ფიცი დადო. მისი მიზანი იყო ძლიერი ქრისტიანი მოკავშირის მოპოვება, რომელიც იმერეთის სამეფოს ოსმალეთისა და ძლიერი დასავლეთქართული ფეოდალური ძალების წინააღმდეგ დაეხმარებოდა. ამ დიპლომატიურ მცდელობას იმ დროისთვის პრაქტიკული სამხედრო შედეგი არ მოჰყოლია. Მმემატიანე+1ომები და მნიშვნელოვანი ბრძოლები ალექსანდრე III-ის მეფობის მნიშვნელოვანი ნაწილი ლევან II დადიანთან დაპირისპირებაში გავიდა. ლევან II-ის ლაშქრობებმა იმერეთის სამეფოს მნიშვნელოვანი საფრთხე შეუქმნა, თუმცა ალექსანდრემ შეძლო სამეფო ხელისუფლების შენარჩუნება. 1645 წელს ლევან II-მ ქუთაისის აღება სცადა, მაგრამ ქალაქის დაცვა მოხერხდა. ამ ბრძოლებში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა მამუკა ბაგრატიონმა. ლევან II დადიანის გარდაცვალების შემდეგ ალექსანდრემ უკვე თავად შეუტია ოდიშს. მან მხარი დაუჭირა ვამეყ III დადიანს, რომელმაც 1658 წელს ბანძის ბრძოლაში ლიპარიტ III დადიანი დაამარცხა. ამით ალექსანდრეს მოკავშირემ ოდიშის მთავრის ტახტი დაიკავა.
ტერიტორიული ცვლილებები და სამეფოს მდგომარეობა
ალექსანდრე III-ის მეფობის დასაწყისში ოდიშის სამთავროს გავლენა იმერეთზე ძლიერი იყო. ლევან II დადიანის გარდაცვალების შემდეგ ვითარება შეიცვალა. ალექსანდრემ ოდიშში მიმდინარე შიდა ბრძოლით ისარგებლა და იმერეთის სამეფოს აღმოსავლეთ საზღვარი გააფართოვა. ქართული ენციკლოპედიის მიხედვით, მან დაიპყრო უნაგირას მთის აქეთ მდებარე აღმოსავლეთი ტერიტორია და იმერეთისა და ოდიშის საზღვრად მდინარე ცხენისწყლის ნაცვლად უნაგირას მთა დაადგინა. ამგვარად, მეფობის ბოლო წლებში ალექსანდრემ დასავლეთ საქართველოში იმერეთის სამეფოს პოლიტიკური გავლენის გაძლიერება შეძლო.მნიშვნელოვანი რეფორმები და სახელმწიფოებრივი საქმიანობა ალექსანდრე III-ის სახელთან დაკავშირებული ფართომასშტაბიანი ადმინისტრაციული ან საგადასახადო რეფორმების შესახებ სანდო ცნობები არ არის საკმარისი. მისი სახელმწიფოებრივი საქმიანობის მთავარი მიმართულება სამეფო ხელისუფლების გაძლიერება, ძლიერი ფეოდალური ძალების წინააღმდეგ ბრძოლა და იმერეთის პოლიტიკური მდგომარეობის განმტკიცება იყო. განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა მის დიპლომატიურ მცდელობას რუსეთის სახელმწიფოსთან კავშირის დასამყარებლად. ამ პოლიტიკის მიზანი იყო იმერეთისთვის ძლიერი ქრისტიანი მოკავშირის მოპოვება და საგარეო საფრთხეების შემცირება.
ურთიერთობები სხვა სახელმწიფოებთან
ალექსანდრე III-ს ახლო პოლიტიკური ურთიერთობა ჰქონდა თეიმურაზ I-თან. თეიმურაზი ალექსანდრეს სიმამრი იყო და ირანის წინააღმდეგ ბრძოლაში მისი მხარდაჭერით სარგებლობდა. რუსეთთან ურთიერთობის დამყარება ალექსანდრეს მეფობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი დიპლომატიური მიღწევა იყო. 1649 წელს მან რუსეთში ელჩი გაგზავნა და რუსეთის მეფეს მფარველობაში მიღება და ოდიშის მთავრის წინააღმდეგ დახმარება სთხოვა. საპასუხოდ, 1650 წელს რუსეთის ხელისუფლებამ იმერეთში ელჩობა გამოგზავნა ნიკიფორე ტოლოჩანოვისა და ალექსი იევლევის მეთაურობით. GGeorgian Encyclopedia 1651 წელს ალექსანდრემ რუსეთის მეფის ერთგულების ფიცი დადო, ხოლო 1656 წელს კვლავ გაგზავნა ელჩობა მოსკოვში. მიუხედავად ამისა, რუსეთისგან ისეთი სამხედრო დახმარება, რომელიც იმერეთის პოლიტიკური მდგომარეობის მკვეთრადშეცვლას შეძლებდა, არ განხორციელებულა. GGeorgian Encyclopedia+1
რელიგია, კულტურა და განათლება
ალექსანდრე III მართლმადიდებელი ქრისტიანი მეფე იყო. მის ეპოქაში ეკლესია და მართლმადიდებლური სარწმუნოება იმერეთის სახელმწიფოებრივი ცხოვრების მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენდა. მისი მეფობის პერიოდში განხორციელებული კონკრეტული კულტურული ან საგანმანათლებლო რეფორმების შესახებ საკმარისი სანდო ცნობები არ შემონახულა. მისი მმართველობის პერიოდში მომხდარი მნიშვნელოვანი მოვლენები 1639 — გიორგი III-ის გარდაცვალების შემდეგ ალექსანდრე III იმერეთის მეფე გახდა. 1645 — ლევან II დადიანმა ქუთაისის აღება სცადა, თუმცა ქალაქის დაკავება ვერ შეძლო. მის წინააღმდეგ ბრძოლაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა მამუკა ბაგრატიონმა. 1647 — ლევან II დადიანმა მამუკა ბაგრატიონი შეიპყრო და დაატყვევა. 1649 — ალექსანდრე III-მ რუსეთში ელჩი გაგზავნა და რუსეთის მეფის მფარველობა ითხოვა. 1650 — რუსეთის ხელისუფლებამ იმერეთში ნიკიფორე ტოლოჩანოვისა და ალექსი იევლევის მეთაურობით ელჩობა გამოგზავნა. — ალექსანდრე III-მ რუსეთის მეფისადმი ერთგულების ფიცი დადო. Მმემატიანე 1654 — მამუკა ბაგრატიონი ლევან II დადიანის ტყვეობაში გარდაიცვალა. 1656 — ალექსანდრემ რუსეთში კიდევ ერთი ელჩობა გაგზავნა. 1657 — ლევან II დადიანი გარდაიცვალა. ოდიშის სამთავროში დაწყებული შიდა დაპირისპირებით ალექსანდრემ ისარგებლა და თავისი გავლენა გააძლიერა. 1658 — ბანძის ბრძოლაში ვამეყ III დადიანმა ლიპარიტ III დადიანი დაამარცხა; ვამეყის გამეფებას ალექსანდრე III უჭერდა მხარს. 1660 — ალექსანდრე III გარდაიცვალა. იმერეთის ტახტზე მისი ვაჟი ბაგრატ IV ავიდა.
გარდაცვალება და მემკვიდრეობა
ალექსანდრე III 1660 წელს გარდაიცვალა. მისი გარდაცვალების შემდეგ იმერეთის ტახტზე მისი ვაჟი ბაგრატ IV ავიდა. ალექსანდრეს მმართველობის დასასრულისთვის იმერეთის სამეფოს პოზიციები დასავლეთ საქართველოში მნიშვნელოვნად იყო გაძლიერებული. მან ლევან II დადიანის ხანგრძლივი ზეწოლის შემდეგ შეძლო ოდიშზე იმერეთის პოლიტიკური გავლენის აღდგენა და სამეფოს ტერიტორიის აღმოსავლეთით გაფართოება. თუმცა ეს მდგომარეობა ხანგრძლივი არ აღმოჩნდა და ალექსანდრეს გარდაცვალებისშემდეგ იმერეთში კვლავ მძიმე შიდა პოლიტიკური ბრძოლები დაიწყო.
ისტორიული მნიშვნელობა
ალექსანდრე III-ის მეფობა იმერეთის სამეფოს XVII საუკუნის ისტორიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ეტაპია. მან ხანგრძლივი და რთული დაპირისპირების პირობებში შეძლო სამეფო ხელისუფლების შენარჩუნება და საბოლოოდ ოდიშის პოლიტიკური გავლენის მნიშვნელოვანი შეზღუდვა. მისი მეფობის პირველ ნახევარში მთავარი მოწინააღმდეგე ლევან II დადიანი იყო, რომლის სამხედრო ძალაუფლება იმდენად დიდი იყო, რომ იგი იმერეთის სამეფოს არსებობას სერიოზულ საფრთხეს უქმნიდა. ალექსანდრემ ამ ბრძოლაში საბოლოო უპირატესობის მოპოვება მხოლოდ ლევან II-ის გარდაცვალების შემდეგ შეძლო. ალექსანდრე III-ის მმართველობის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მხარე იყო რუსეთის სახელმწიფოსთან დიპლომატიური ურთიერთობების დაწყება და განვითარება. 1649, 1651 და 1656 წლების ელჩობებმა საფუძველი ჩაუყარა იმერეთისა და რუსეთის ურთიერთობების ახალ ეტაპს. 1651 წლის ერთგულების ფიცმა კი ამ კავშირის პოლიტიკური მნიშვნელობა განსაკუთრებით გამოკვეთა. GGeorgian Encyclopedia+1 ამრიგად, ალექსანდრე III ისტორიაში დარჩა როგორც მეფე, რომელმაც მძიმე შიდა და საგარეო პირობების მიუხედავად, იმერეთის სამეფო გააძლიერა, ოდიშის წინააღმდეგ ხანგრძლივი ბრძოლა საბოლოოდ თავის სასარგებლოდ წარმართა და დასავლეთ საქართველოს პოლიტიკურ სივრცეში იმერეთის გავლენის აღდგენას მიაღწია.
მნიშვნელოვანი თარიღები
1609 — ალექსანდრე III-ის დაბადების თარიღად მითითებული წელი. 1639 — ალექსანდრე III იმერეთის მეფე გახდა. 1645 — ლევან II დადიანმა ქუთაისის აღება სცადა, თუმცა ვერ შეძლო. 1647 — ლევან II დადიანმა მამუკა ბაგრატიონი დაატყვევა. 1649 — ალექსანდრემ რუსეთში ელჩი გაგზავნა. 1650 — რუსეთის საპასუხო ელჩობა იმერეთში ჩამოვიდა. 1651 — ალექსანდრემ რუსეთის მეფისადმი ერთგულების ფიცი დადო. 1654 — მამუკა ბაგრატიონი ტყვეობაში გარდაიცვალა. 1656 — ალექსანდრემ რუსეთში ახალი ელჩობა გაგზავნა. 1657 — ლევან II დადიანი გარდაიცვალა. 1658 — ბანძის ბრძოლაში ვამეყ III დადიანმა ლიპარიტ III დადიანი დაამარცხა. 1660 — ალექსანდრე III გარდაიცვალა და იმერეთის ტახტზე ბაგრატ IV ავიდა.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
გიორგი III — ალექსანდრე III-ის მამა და მისი წინამორბედი იმერეთის ტახტზე. თეიმურაზ I — კახეთის მეფე და ალექსანდრე III-ის სიმამრი. დარეჯანი — თეიმურაზ I-ის ქალიშვილი და ალექსანდრე III-ის მეუღლე. ლევან II დადიანი — ოდიშის მთავარი და ალექსანდრე III-ის მთავარი პოლიტიკური და სამხედრო მოწინააღმდეგე.მამუკა ბაგრატიონი — ალექსანდრე III-ის ძმა და სამხედრო სარდალი, რომელმაც მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ქუთაისის დაცვაში. ბაგრატი — ალექსანდრე III-ის ვაჟი და მისი მემკვიდრე იმერეთის ტახტზე. ვამეყ III დადიანი — ოდიშის მთავარი, რომლის დაწინაურებასა და გამთავრებას ალექსანდრე III მხარს უჭერდა. ლიპარიტ III დადიანი — ოდიშის მთავარი და ვამეყ III-ის მეტოქე. ალექსი მიხეილის ძე — რუსეთის მეფე, რომელთანაც ალექსანდრე III-მ დიპლომატიური ურთიერთობა დაამყარა. ნიკიფორე ტოლოჩანოვი და ალექსი იევლევი — რუსეთის ელჩები, რომლებიც 1650 წელს იმერეთში ჩამოვიდნენ.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.