ბაგრატ III
1510–1565
წარმოშობა და ოჯახი
ბაგრატ III იყო იმერეთის მეფე ალექსანდრე II-ისა და დედოფალ თამარის ვაჟი. იგი ბაგრატიონთა დინასტიის იმერეთის შტოს ეკუთვნოდა. მისი მამა, ალექსანდრე II, 1484 წლიდან იმერეთის მეფე იყო და სიცოცხლის განმავლობაში შეძლო იმერეთის სამეფოს დამოუკიდებელი პოლიტიკური მდგომარეობის განმტკიცება. 1510 წელს ალექსანდრე II გარდაიცვალა და სამეფო ტახტი მისმა ვაჟმა, ბაგრატ III-მ, დაიკავა. ბაგრატ III-ის მეუღლე იყო ელენე. მათ რამდენიმე შვილი ჰყავდათ, მათ შორის გიორგი, რომელიც მოგვიანებით იმერეთის მეფე გიორგი II გახდა, და თეიმურაზი.
ბავშვობა და ტახტზე ასვლა
ბაგრატ III-ის დაბადების ზუსტი თარიღი სანდო წყაროებით დადგენილი არ არის. 1510 წელს, ალექსანდრე II-ის გარდაცვალების შემდეგ, ბაგრატ III იმერეთის მეფე გახდა. მისი გამეფება იმერეთისთვის რთულ პოლიტიკურ ვითარებაში მოხდა. იმავე პერიოდში ოსმალეთის იმპერია დასავლეთ საქართველოს მიმართულებით აქტიურად ძლიერდებოდა. 1510 წელს, ბაგრატ III-ის გამეფებისთანავე, ოსმალთა ლაშქარი იმერეთში შეიჭრა და ქუთაისი დაარბია. ამ შემოსევამ ახალი მეფის მმართველობის დასაწყისშივე წარმოაჩინა ის საფრთხე, რომელიც მომდევნო ათწლეულებში იმერეთის სამეფოს ერთ- ერთ მთავარ პრობლემად იქცა.
შიდა პოლიტიკა
ბაგრატ III-ის მმართველობის ერთ-ერთი მთავარი მიზანი სამეფო ხელისუფლების გაძლიერება და იმერეთის ტერიტორიაზე ძლიერი ფეოდალური მთავრების გავლენის შეზღუდვა იყო. განსაკუთრებით რთული იყო ურთიერთობა ოდიშის მთავრებთან, დადიანებთან. XVI საუკუნის პირველ ნახევარშიდადიანთა საგვარეულო დასავლეთ საქართველოს ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ პოლიტიკურ ძალას წარმოადგენდა. ბაგრატ III ცდილობდა ოდიშზე მეფის ხელისუფლების გავლენის შენარჩუნებას. მეფეს ასევე უწევდა ურთიერთობის დარეგულირება გურიის მთავრებთან და დასავლეთ საქართველოს სხვა დიდებულებთან. იმერეთის სამეფოს პოლიტიკური სტაბილურობა დიდწილად დამოკიდებული იყო იმაზე, შეძლებდა თუ არა მეფე ამ ძლიერი ფეოდალური სახლების კონტროლს ან მათთან შეთანხმებას. ბაგრატ III-ის მმართველობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სახელმწიფოებრივი ნაბიჯი იყო საეკლესიო პოლიტიკის გაძლიერება. მეფე აქტიურად მონაწილეობდა დასავლეთ საქართველოს ეკლესიის საქმეებში და ცდილობდა ეკლესიისა და სამეფო ხელისუფლების ურთიერთობის განმტკიცებას.
საგარეო პოლიტიკა
ბაგრატ III-ის საგარეო პოლიტიკის მთავარი მიმართულება ოსმალეთის იმპერიასთან ურთიერთობა იყო. XVI საუკუნის პირველ ნახევარში ოსმალები თანდათან აფართოებდნენ გავლენას შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროსა და დასავლეთ საქართველოს მიმართულებით. მათი სამხედრო შემოსევები პირდაპირ საფრთხეს უქმნიდა იმერეთის სამეფოს. 1510 წელს ოსმალთა ჯარი იმერეთში შეიჭრა და ქუთაისი დაარბია. შემდგომ წლებში ბაგრატ III ცდილობდა ოსმალთა წინააღმდეგ წინააღმდეგობის ორგანიზებას და იმერეთის სამეფოს დამოუკიდებლობის შენარჩუნებას. ბაგრატ III-ს ურთიერთობა ჰქონდა ქართლისა და კახეთის მეფეებთანაც. XVI საუკუნეში საქართველოს სამეფოებს საერთო საგარეო საფრთხეების პირობებში ერთმანეთთან თანამშრომლობა ხშირად სჭირდებოდათ, თუმცა პოლიტიკური დაპირისპირებები და ცალკეული ინტერესები მათ სრულ კოორდინაციას ხელს უშლიდა.ომები და მნიშვნელოვანი ბრძოლები ბაგრატ III-ის მეფობის პერიოდში მრავალი სამხედრო დაპირისპირება მოხდა. მათ შორის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა ოსმალთა წინააღმდეგ ბრძოლას. 1510 წელს ოსმალთა ლაშქარმა იმერეთში ილაშქრა და ქუთაისი დაარბია. ეს იყო ერთ-ერთი პირველი დიდი ოსმალური სამხედრო შემოსევა იმერეთში ბაგრატ III-ის მეფობის დროს. 1545 წელს ბაგრატ III ქართლის მეფე ლუარსაბ I-ს შეუერთდა ოსმალთა წინააღმდეგ ბრძოლაში. ქართველთა გაერთიანებულმა ლაშქარმა სოხოისტას ბრძოლაში ოსმალთა ჯართან ბრძოლა გამართა. ბრძოლა ქართველთა დამარცხებით დასრულდა. სოხოისტას მარცხმა დასავლეთ საქართველოს მდგომარეობა კიდევ უფრო გაართულა და ოსმალეთის სამხედრო- პოლიტიკური გავლენის ზრდას შეუწყო ხელი. 1555 წელს ოსმალეთის იმპერიასა და სეფიანთა ირანს შორის დაიდო ამასიის ზავი. ამ შეთანხმებით საქართველო გავლენის სფეროებად გაიყო. დასავლეთ საქართველო, მათ შორის იმერეთის სამეფო, ოსმალეთის გავლენის სფეროში მოექცა, ხოლო აღმოსავლეთ საქართველოს დიდი ნაწილი — ირანის გავლენის ქვეშ. ბაგრატ III-ს უწევდა ამ ახალი პოლიტიკური რეალობის პირობებში იმერეთის სამეფოს დამოუკიდებლობის შენარჩუნება.
ტერიტორიული ცვლილებები და სამეფოს მდგომარეობა
ბაგრატ III-ის მეფობის პერიოდში იმერეთის სამეფოს ტერიტორია მუდმივი პოლიტიკური და სამხედრო ცვლილებების პირობებში იყო.მეფე ცდილობდა იმერეთის ძირითადი ტერიტორიების შენარჩუნებას და დასავლეთ საქართველოს მთავრებზე სამეფო გავლენის გაძლიერებას. თუმცა ოსმალეთის სამხედრო ზეწოლის ზრდამ იმერეთის შესაძლებლობები მნიშვნელოვნად შეზღუდა. ბაგრატ III-ის მმართველობის პერიოდში იმერეთის სამეფო დასავლეთ საქართველოს ერთ-ერთ მთავარ პოლიტიკურ ცენტრად დარჩა, თუმცა სამეფოს რეალური ძალაუფლება მთელ დასავლეთ საქართველოზე თანაბრად არ ვრცელდებოდა. მნიშვნელოვანი რეფორმები და სახელმწიფოებრივი საქმიანობა ბაგრატ III-ის მეფობის დროს მნიშვნელოვანი იყო საეკლესიო და სახელმწიფოებრივი საქმიანობა. 1530-იან წლებში მის სახელთან დაკავშირებულია დასავლეთ საქართველოს ეკლესიის ორგანიზაციული გაძლიერება. ბაგრატ III ცდილობდა სამეფო ხელისუფლების მხარდაჭერით ეკლესიის გაძლიერებას და ეკლესიური წესრიგის მოწესრიგებას. მისი მმართველობის პერიოდში ასევე გაგრძელდა სამეფო ხელისუფლების ბრძოლა დიდი ფეოდალური საგვარეულოების პოლიტიკური დამოუკიდებლობის წინააღმდეგ. ბაგრატ III-ის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან სახელმწიფოებრივ საქმიანობად მიიჩნევა გელათისა და სხვა საეკლესიო ცენტრების მხარდაჭერა. ამ პერიოდში ეკლესია მნიშვნელოვანი კულტურული და საგანმანათლებლო კერა იყო.
ურთიერთობები სხვა სახელმწიფოებთან
ბაგრატ III-ს მნიშვნელოვანი ურთიერთობები ჰქონდა ქართლის სამეფოსთან. განსაკუთრებით აღსანიშნავია მისი თანამშრომლობა ქართლის მეფე ლუარსაბ I-სთან ოსმალეთის წინააღმდეგ.1545 წელს ბაგრატ III და ლუარსაბ I სოხოისტას ბრძოლაში ოსმალთა წინააღმდეგ ერთად იბრძოდნენ. ბაგრატ III-ის მმართველობის ბოლო პერიოდში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა ოსმალეთსა და ირანს შორის დაპირისპირება. 1555 წლის ამასიის ზავმა საქართველო ორ დიდ სახელმწიფოს შორის გავლენის სფეროებად დაყო და იმერეთის სამეფო ოსმალეთის გავლენის სივრცეში მოაქცია.
რელიგია, კულტურა და განათლება
ბაგრატ III-ის მმართველობის პერიოდში ეკლესიასა და სამეფო ხელისუფლებას შორის ურთიერთობას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა. ბაგრატი მხარს უჭერდა დასავლეთ საქართველოს მნიშვნელოვან საეკლესიო ცენტრებს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო გელათის მონასტრისა და საკათედრო ცენტრის მდგომარეობა. მისი მეფობის პერიოდში გელათი კვლავ რჩებოდა დასავლეთ საქართველოს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს კულტურულ და საგანმანათლებლო ცენტრად. ეკლესია მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა როგორც განათლების, ისე ხელნაწერთა გადაწერისა და ქართული კულტურის შენარჩუნების საქმეში. მისი მმართველობის პერიოდში მომხდარი მნიშვნელოვანი მოვლენები 1510 წელს ბაგრატ III იმერეთის მეფე გახდა. მისი გამეფებისთანავე ოსმალთა ჯარი იმერეთში შეიჭრა და ქუთაისი დაარბია. XVI საუკუნის პირველ ნახევარში ბაგრატ III მუდმივად ცდილობდა იმერეთის სამეფოს შენარჩუნებას ოსმალთა ზეწოლისა და დასავლეთ საქართველოს ძლიერი მთავრების პოლიტიკური გავლენის პირობებში.1545 წელს ბაგრატ III ლუარსაბ I-ს შეუერთდა და სოხოისტას ბრძოლაში ოსმალთა წინააღმდეგ იბრძოლა. ბრძოლა ქართველთა დამარცხებით დასრულდა. 1555 წელს ამასიის ზავმა საქართველოს პოლიტიკური მდგომარეობა კიდევ უფრო გაართულა. დასავლეთ საქართველო ოსმალეთის გავლენის სფეროში აღმოჩნდა. 1565 წელს ბაგრატ III გარდაიცვალა. იმერეთის ტახტი მისმა ვაჟმა გიორგი II-მ დაიკავა.
გარდაცვალება და მემკვიდრეობა
ბაგრატ III 1565 წელს გარდაიცვალა. იგი ხანგრძლივი მეფობის შემდეგ გარდაიცვალა და იმერეთის ტახტი მისმა ვაჟმა, გიორგი II-მ, დაიკავა. ბაგრატ III-ის მემკვიდრეობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო იმერეთის სამეფოს სახელმწიფოებრივი არსებობის თვალსაზრისით. მან ნახევარ საუკუნეზე მეტი ხნის განმავლობაში შეინარჩუნა იმერეთის სამეფო ხელისუფლება ურთულეს პოლიტიკურ ვითარებაში.
ისტორიული მნიშვნელობა
ბაგრატ III იმერეთის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე ხანგრძლივად მმართველი და მნიშვნელოვანი მეფე იყო. მისი მეფობის დროს იმერეთის სამეფო მძიმე საგარეო და საშინაო გამოწვევების წინაშე აღმოჩნდა. ერთი მხრივ, მეფეს უწევდა ოსმალეთის იმპერიის სამხედრო და პოლიტიკური ზეწოლის მოგერიება, მეორე მხრივ კი — დასავლეთ საქართველოს ძლიერი ფეოდალური მთავრების გავლენის შეზღუდვა. 1545 წლის სოხოისტას ბრძოლაში მონაწილეობა და 1555 წლის ამასიის ზავის შემდეგ შექმნილ ვითარებაში მოქმედება ნათლად აჩვენებს იმ საერთაშორისო გარემოს სირთულეს, რომელშიც ბაგრატ III-ს უწევდა მეფობა.მიუხედავად მძიმე პირობებისა, მან შეძლო იმერეთის სამეფოს დამოუკიდებელი სახელმწიფოებრივი არსებობის შენარჩუნება და ბაგრატიონთა იმერეთის შტოს სამეფო ხელისუფლების გაგრძელება. მისი მეფობა მნიშვნელოვანი ეტაპია იმერეთის სამეფოს ისტორიაში და დასავლეთ საქართველოს პოლიტიკური განვითარების პროცესში.
მნიშვნელოვანი თარიღები
1510 — ბაგრატ III იმერეთის მეფე გახდა. 1510 — ოსმალთა ლაშქარმა იმერეთში ილაშქრა და ქუთაისი დაარბია. 1545 — სოხოისტას ბრძოლა; ბაგრატ III-მ და ქართლის მეფე ლუარსაბ I-მა ოსმალთა წინააღმდეგ იბრძოლეს. 1555 — ამასიის ზავი; დასავლეთ საქართველო ოსმალეთის გავლენის სფეროში მოექცა. 1565 — ბაგრატ III გარდაიცვალა და იმერეთის ტახტზე მისი ვაჟი გიორგი II ავიდა.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ალექსანდრე II — ბაგრატ III-ის მამა და იმერეთის მეფე. თამარი — ბაგრატ III-ის დედა და იმერეთის დედოფალი. ელენე — ბაგრატ III-ის მეუღლე. გიორგი II — ბაგრატ III-ის ვაჟი და მისი მემკვიდრე იმერეთის ტახტზე. ლუარსაბ I — ქართლის მეფე, რომელთანაც ბაგრატ III-მ 1545 წელს ოსმალეთის წინააღმდეგ იბრძოლა. 1555 — ამასიის ზავის ხელმომწერი სახელმწიფოების მმართველები: ოსმალეთის სულთანი სულეიმან I და სეფიანთა შაჰი თამაზ I.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.