მირიან III
284–361
ისტორია და მმართველობა
მირიან III (დაახლოებით 250–334) ქართლის, ანუ იბერიის, პირველი ქრისტიანი მეფე იყო. მისი მეფობა IV საუკუნის პირველ ნახევარს მოიცავს და საქართველოს ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან გარდატეხასთან არის დაკავშირებული — ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად დამკვიდრებასთან.
# წარმოშობა და ოჯახი
მირიან III-ის წარმომავლობის შესახებ უძველეს ქართულ წყაროებში განსხვავებული ცნობებია.„მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ მას ქართლის მეფის, რევის, ძედ მიიჩნევს. „ქართლის ცხოვრება“ კი მირიანს სპარსეთის მეფის ძედ წარმოგვიდგენს. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში მეორე ცნობა პრობლემურად არის მიჩნეული და არაერთი მკვლევარი მას გვიანდელ ისტორიულ კონსტრუქციად მიიჩნევს. საქართველოს ეროვნული მეცნიერებათა აკადემიის ქართული ენციკლოპედია მირიანს ფარნავაზიანთა სახლის წარმომადგენლად განიხილავს. მირიანის პირველი მეუღლე იყო აბეშურა, ასფაგურის ქალიშვილი. მისი გარდაცვალების შემდეგ მირიანმა ცოლად შეირთო ნანა, რომელიც კაპადოკიელი იყო. ნანასგან მას შეეძინა ორი ვაჟი — რევი და ბაკური (ბაქარი) — და ერთი ასული.
# ტახტზე ასვლა
ასფაგურის გარდაცვალების შემდეგ ქართლის ტახტზე დინასტიური საკითხი დადგა. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, ასფაგურს მხოლოდ თხუთმეტი წლის ქალიშვილი აბეშურა დარჩა. ქართლის დიდებულებმა იგი მირიანზე დააქორწინეს. მირიანის მცირეწლოვანების გამო ქართლს გარკვეული პერიოდის განმავლობაში მისი მამა რევი მართავდა. მოგვიანებით მირიანი ქართლის სრულუფლებიანი მეფე გახდა. მისი გამეფება იმავე პერიოდის საერთაშორისო პოლიტიკურ ცვლილებებსაც უკავშირდება. 298 წლის ნისიბინის ზავის შედეგად რომის გავლენა ქართლში კვლავ გაძლიერდა და ქართული ენციკლოპედიის მიხედვით, ამ პერიოდში იმპერატორმა დიოკლეტიანემ მირიანი ქართლის ტახტზე დაამტკიცა.
# მმართველობის დასაწყისი
მირიან III თავდაპირველად წარმართულ რელიგიურ გარემოში იყო აღზრდილი. ტახტზე ასვლისას იგი კერპებსა და ცეცხლის კულტს პატივს სცემდა და სამეფოში არსებულ წარმართულ რელიგიურ წესრიგს აგრძელებდა.მისი მმართველობის პირველი პერიოდი, შესაბამისად, განსხვავდებოდა იმ მეფობისგან, რომელიც მოგვიანებით ქრისტიანობის მიღებით დაიწყო.
# საგარეო პოლიტიკა
მირიან III-ის მეფობა დაემთხვა რომისა და სასანიანთა ირანის დაპირისპირების პერიოდს. მისი მეფობის დასაწყისში მირიანი ირანელთა მხარეს იბრძოდა რომაელების წინააღმდეგ. მოგვიანებით პოლიტიკური ვითარება შეიცვალა და ქართლის სამეფო რომის პოლიტიკური გავლენის სფეროში მოექცა. მირიანის მეფობის პერიოდში ქართლისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო როგორც ირანთან, ისე რომის იმპერიასთან ურთიერთობა. ქვეყნის მდებარეობა ორ დიდ სახელმწიფოს შორის ქართლს რეგიონული პოლიტიკის მნიშვნელოვან მონაწილედ აქცევდა.
# ქრისტიანობის გავრცელება
მირიან III-ის მეფობის ყველაზე მნიშვნელოვანი მოვლენა ქრისტიანობის გავრცელებაა. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, ქართლში ქრისტიანობის საქადაგებლად შემოვიდა წმინდა ნინო, რომლის ქადაგებამ სამეფო კარზეც მოახდინა გავლენა. მირიანმა საბოლოოდ ქრისტიანობა მიიღო და იგი ქართლის სახელმწიფო რელიგიად დამკვიდრდა. ქართული ენციკლოპედია ამ მოვლენას დაახლოებით IV საუკუნის 20-იანი წლების ბოლოს ან 30-იანი წლების დასაწყისს უკავშირებს.ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონი აღნიშნავს, რომ 337 წელს ქართლში ქრისტიანობა სახელმწიფო სარწმუნოებად გამოცხადდა.
# წმინდა ნინო და სამეფო კარი
ქართლის გაქრისტიანების ისტორიაში მირიან III-სთან ერთად უმნიშვნელოვანესი ადგილი უჭირავს წმინდა ნინოს. ქართული წყაროების მიხედვით, ნინოს ქადაგებამ მირიანის ოჯახსა და სამეფო კარზე ქრისტიანობის გავრცელებას შეუწყო ხელი. ამ პროცესში მნიშვნელოვანი ფიგურა იყო დედოფალი ნანაც. მირიანის მიერ ქრისტიანობის მიღებამ რელიგიური ცვლილება სამეფო კარის ფარგლებს გასცდა და სახელმწიფოებრივ პროცესად იქცა.
# ეკლესიის ორგანიზება
ქრისტიანობის მიღების შემდეგ მირიან III-მ ეკლესიის ორგანიზებას შეუწყო ხელი. ქართული ენციკლოპედიის მიხედვით, მან კონსტანტინე დიდისგან ეკლესიების მშენებლობისთვის ხელოსნები მოითხოვა. მათ ქართლში ჩამოიტანეს ეკლესიის მშენებლობისთვის საჭირო ნივთები. მირიანის დროს ეკლესიების მშენებლობა დაიწყო ერუშეთში, წუნდაში, მანგლისსა და მცხეთაში. ქართლში ჩამოვიდა სასულიერო პირებიც და ეკლესიის ორგანიზებაში მონაწილეობდა იოანე, რომელიც ქართლის პირველ ეპისკოპოსად იქნა დადგენილი.
# ნიკეის კრება და ქართლის ეკლესია325 წელს ნიკეაში გაიმართა პირველი მსოფლიო საეკლესიო კრება.
ქართული ენციკლოპედიის მიხედვით, ნიკეის კრების დაწყებამდე ანტიოქიელმა ევსტათემ იოანე ქართლის ეკლესიის პირველ საჭეთმპყრობლად აკურთხა. ამით ქართლის ეკლესია იმ პერიოდში ანტიოქიის ეკლესიის იერარქიულ გავლენასთან დაკავშირებული გახდა.
# ეკლესიების მშენებლობა
მირიან III-ის მმართველობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი შედეგი იყო ქრისტიანული ეკლესიის მატერიალური საფუძვლის შექმნა. მის დროს ქრისტიანული ტაძრების მშენებლობა დაიწყო რამდენიმე მნიშვნელოვან ადგილას, მათ შორის მცხეთაში. ამ პროცესმა საფუძველი ჩაუყარა ქართლის ქრისტიანულ კულტურას, რომელიც შემდგომ საუკუნეებში საქართველოს კულტურული იდენტობის ერთ-ერთ უმთავრეს ნაწილად ჩამოყალიბდა.
# ოჯახი და მემკვიდრეები
მირიან III-ს ნანა დედოფლისგან ორი ვაჟი ჰყავდა — რევი და ბაკური, ასევე ერთი ქალიშვილი. მირიანის უფროსი ვაჟი რევი მამის სიცოცხლეშივე გარდაიცვალა. მის შემდეგ ტახტზე საბოლოოდ მირიანის მეორე ვაჟი, ბაკური, ავიდა, რადგან რევის ვაჟი თრდატი ჯერ კიდევ მცირეწლოვანი იყო. მირიანის შვილებისგან შემდგომში ჩამოყალიბდა ორი პოლიტიკური შტო — რევიანები და ბაქარიანები, რომლებმაც IV საუკუნის ქართლის პოლიტიკურ ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულეს.## გარდაცვალება მირიან III გარდაიცვალა 334 წელს, დაახლოებით 84 წლის ასაკში, ქართული ენციკლოპედიის მიხედვით. იგი დაკრძალეს მის მიერ აგებულ „ზემო ეკლესიაში“, დღევანდელი სამთავროს მონასტრის ტერიტორიაზე მცხეთაში.
# ისტორიული მნიშვნელობა
მირიან III საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მეფეა. მისი მმართველობის დროს ქართლი წარმართული სამეფოდან ქრისტიანულ სახელმწიფოდ გარდაიქმნა. ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებამ საფუძველი ჩაუყარა ქვეყნის შემდგომ რელიგიურ, კულტურულ და პოლიტიკურ განვითარებას. მირიან III-ის ეპოქიდან იწყება ქართული ქრისტიანული სახელმწიფოს ისტორიის ახალი ეტაპი. ქრისტიანობის მიღებამ გავლენა მოახდინა არა მხოლოდ რელიგიაზე, არამედ ქართულ მწერლობაზე, არქიტექტურაზე, განათლებასა და სახელმწიფოებრივ იდენტობაზე.
მნიშვნელოვანი თარიღები
დაახლოებით 250 წელი — მირიან III-ის სავარაუდო დაბადების წელი. 298 წელი — ნისიბინის ზავი, რომლის შემდეგაც რომის გავლენა ქართლზე კვლავ გაძლიერდა.325 წელი — ნიკეის I მსოფლიო საეკლესიო კრება; ამ პერიოდში ქართლის ეკლესიის ორგანიზაციასთან დაკავშირებული მნიშვნელოვანი მოვლენები მოხდა. დაახლოებით 326–337 წლები — ქართლში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად დამკვიდრების პერიოდი. 334 წელი — მირიან III-ის გარდაცვალება.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
რევ II — მირიან III-ის მამა და მისი მცირეწლოვანების პერიოდში ქართლის მმართველი. ასფაგურ I — ქართლის უკანასკნელი წარმართი მეფე ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით. აბეშურა — ასფაგურის ასული და მირიან III-ის პირველი მეუღლე. ნანა დედოფალი — მირიან III-ის მეორე მეუღლე. წმინდა ნინო — ქრისტიანობის გამავრცელებელი ქართლში. კონსტანტინე დიდი — რომის იმპერატორი, რომლის მმართველობის დროსაც ქართლმა ქრისტიანულ სამყაროსთან მჭიდრო კავშირი დაამყარა. იოანე I — ქართლის პირველი ეპისკოპოსი.# დასკვნა მირიან III-ის მეფობა ქართლის ისტორიის ერთ-ერთი უდიდესი გარდატეხაა. მისი მმართველობის დროს ქრისტიანობა ქართლში გავრცელდა და საბოლოოდ სახელმწიფო რელიგიად დამკვიდრდა. ამ პროცესმა საფუძველი ჩაუყარა ქართული ქრისტიანული კულტურისა და სახელმწიფოებრივი ტრადიციის განვითარებას. მირიანის მეფობის მნიშვნელობა მხოლოდ რელიგიური ცვლილებით არ შემოიფარგლება. მისი ეპოქა ქართლის პოლიტიკური ორიენტაციის ცვლილებას, რომის სამყაროსთან დაახლოებას, ეკლესიის ორგანიზებასა და ქრისტიანული ტაძრების მშენებლობის დაწყებასაც მოიცავდა. ამიტომ მირიან III სამართლიანად ითვლება საქართველოს ისტორიის ერთ- ერთ უმნიშვნელოვანეს მეფედ და ქართლის ქრისტიანული სახელმწიფოს ერთ-ერთ მთავარ დამფუძნებელ ფიგურად.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.