ასფაგურ I
ახ.წ. III ს. (ტრად. ~265–284)
ისტორია და მმართველობა
ასფაგურ I ქართლის, ანუ იბერიის, მეფე იყო III საუკუნის პირველ ნახევარში. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, იგი მირდატისძე და ფარნავაზიანთა დინასტიის უკანასკნელი მეფე იყო. საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონიც მას ფარნავაზიანთა უკანასკნელ წარმომადგენლად მოიხსენიებს. მისი მეფობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია როგორც ქართლის საგარეო პოლიტიკის, ისე უჯარმის ისტორიისა და ძველი ფარნავაზიანთა დინასტიის დასრულების თვალსაზრისით.
# წარმოშობა და ოჯახი
ასფაგური მირდატის ძე იყო და ქართლის სამეფო დინასტიის წარმომადგენელი. „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, იგი ფარნავაზიანთა ნათესავის უკანასკნელი მეფე იყო. ამავე წყაროში ნათქვამია, რომ ასფაგურმა ააშენა ციხე-ქალაქი უჯარმა. ასფაგურს ჰყავდა ქალიშვილი აბეშურა, რომელიც ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით მოგვიანებით ცოლად გაჰყვა მირიანს, მომავალ მეფე მირიან III-ს.
# ტახტზე ასვლა
მირდატის შემდეგ ქართლის მეფე ასფაგური გახდა. „ქართლის ცხოვრება“ მას მეფეთა რიგში ოცდამესამე მეფედ ასახელებს. მისი მეფობის ზუსტი წლების შესახებ ისტორიოგრაფიაში განსხვავებული ქრონოლოგიური რეკონსტრუქციებია. ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონი მას III საუკუნის პირველ ნახევარს მიაკუთვნებს და აღნიშნავს, რომ იგი სასანიანთა სახელმწიფოს დამაარსებელი არდაშირ I- ის თანამედროვე უნდა ყოფილიყო.## უჯარმის დაარსება ასფაგურის სახელთან დაკავშირებული ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ცნობა უჯარმის ციხე-ქალაქის აშენებაა. „ქართლის ცხოვრება“ პირდაპირ აღნიშნავს: „ამან ასფაგურ აღაშენა ციხე- ქალაქი უჯარმა“. ამ ცნობამ ასფაგურის სახელი ქართული ციხე-ქალაქების ისტორიის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ძეგლს დაუკავშირა. უჯარმა შემდგომ საუკუნეებშიც მნიშვნელოვანი ციხე და პოლიტიკური ცენტრი გახდა.
# საგარეო პოლიტიკა
ასფაგურის მეფობის დროს ქართლის საგარეო მდგომარეობა მნიშვნელოვნად შეიცვალა. III საუკუნის პირველ ნახევარში ირანში პართიის არშაკიანთა დინასტია დასრულდა და ხელისუფლებაში სასანიანები მოვიდნენ. მათი სახელმწიფოს დამაარსებელი იყო არდაშირ I. ამ ცვლილებამ მთელი სამხრეთ კავკასიის პოლიტიკური მდგომარეობა შეცვალა. ეროვნული ბიბლიოთეკის ცნობით, ასფაგური არდაშირ I-ის თანამედროვე იყო. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, ასფაგური სომხეთის მეფე კოსაროსთან ერთად სასანიანთა წინააღმდეგ იბრძოდა.
# ბრძოლა სასანიანთა წინააღმდეგ
„ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, სომხეთის მეფე კოსარომ დაიწყო ბრძოლა სპარსეთის მეფე ქასრე/არდაშირის წინააღმდეგ და მას ასფაგურიც შეუერთდა. ასფაგურმა კავკასიის გზები გახსნა და ჩრდილოეთიდან ოსები,ლეკები და ხაზარები გამოიყვანა, რომლებიც სომხეთის მეფის მხარეს იბრძოდნენ. წყაროს თანახმად, პირველივე შეტაკებაში სპარსელები დამარცხდნენ და მათი ჯარი დიდი დანაკარგით უკან დაიხია. ამის შემდეგ სომხურ-კავკასიურმა ძალებმა სპარსეთის წინააღმდეგ ბრძოლა განაგრძეს. ეს ცნობები მნიშვნელოვანია, რადგან ასფაგურს წარმოაჩენს როგორც მეფეს, რომელიც სასანიანთა გაძლიერების წინააღმდეგ რეგიონულ კოალიციაში მონაწილეობდა.
# ქართლისა და სომხეთის ურთიერთობა
ასფაგურის მეფობის პერიოდში ქართლისა და სომხეთის სამეფოებს შორის პოლიტიკური თანამშრომლობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა. ასფაგურის მონაწილეობა კოსაროსთან ერთად სასანიანთა წინააღმდეგ ბრძოლაში აჩვენებს, რომ ქართლის მეფე აქტიურად იყო ჩართული სამხრეთ კავკასიის საერთაშორისო პოლიტიკაში.
# მეფობის დასასრული
ასფაგურის მეფობის ბოლოს ვითარება შეიცვალა. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, სპარსელებმა სომხეთი დაიპყრეს და ქართლშიც შემოიჭრნენ. ასფაგური ჩრდილოეთ კავკასიაში, ოსეთში, გადავიდა დამხმარე ჯარის მოსაყვანად, მაგრამ იქ გარდაიცვალა. მისი გარდაცვალებით დასრულდა ფარნავაზიანთა დინასტიის მეფობა ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით.## აბეშურა და მირიანი ასფაგურის ქალიშვილის, აბეშურას, ქორწინებას მირიანზე განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა. ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონის მიხედვით, აბეშურა მირიანზე დაქორწინდა; მირიანი მოგვიანებით ქართლის მეფე მირიან III გახდა. ამგვარად, ასფაგურის ოჯახის ისტორია უშუალოდ უკავშირდება იმ დინასტიურ ცვლილებას, რომელიც ქართლის ისტორიაში შემდეგ მოხდა.
# რელიგიური და ისტორიული გარდატეხა
ასფაგური ქართული ტრადიციის მიხედვით უკანასკნელი ფარნავაზიანი მეფე იყო. მის შემდეგ ქართლის სამეფო ახალ დინასტიურ ეტაპზე გადავიდა. ეს ცვლილება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა, რადგან შემდგომი მეფე მირიან III ქართლის გაქრისტიანებასთან არის დაკავშირებული. თანამედროვე ისტორიოგრაფია ამ მეფეთა ქრონოლოგიისა და წარმომავლობის ცალკეულ საკითხებს განსხვავებულად განიხილავს; შესაბამისად, დინასტიური გადასვლის ყველა დეტალი ერთნაირი სიზუსტით დადასტურებული არ არის.
# ისტორიული მნიშვნელობა
ასფაგურ I-ის ისტორიული მნიშვნელობა რამდენიმე საკითხს აერთიანებს. იგი, ქართული წყაროების მიხედვით, ფარნავაზიანთა დინასტიის უკანასკნელი მეფე იყო. მისი სახელია დაკავშირებული უჯარმის ციხე-ქალაქის აშენებასთან და სასანიანთა ირანის წინააღმდეგ სომხეთთან თანამშრომლობასთან. მისი გარდაცვალების შემდეგ ქართლის სამეფოში ახალი დინასტიური ეტაპი დაიწყო. ამ ცვლილებას კი მალე მოჰყვა ქვეყნის ისტორიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი გარდატეხა — ქართლის გაქრისტიანება მირიან III-ის მეფობის დროს.
მნიშვნელოვანი თარიღები
III საუკუნის პირველი ნახევარი — ასფაგურ I-ის მეფობის პერიოდი. III საუკუნე — სასანიანთა სახელმწიფოს ჩამოყალიბება და არდაშირ I-ის აღზევება, რაც ასფაგურის მეფობის საერთაშორისო კონტექსტს განსაზღვრავდა. ასფაგურის მეფობის დასასრული — სპარსელთა მიერ სომხეთის დაპყრობა, ქართლში მათი შემოჭრა და ასფაგურის ჩრდილოეთ კავკასიაში გადასვლა, სადაც იგი გარდაიცვალა.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
მირდატი — ასფაგურ I-ის მამა და ქართლის მეფე. კოსარო — სომხეთის მეფე, რომელთან ერთადაც ასფაგური, ქართული წყაროს მიხედვით, სასანიანთა წინააღმდეგ იბრძოდა. არდაშირ I — სასანიანთა სახელმწიფოს დამაარსებელი და ასფაგურის ეპოქის მთავარი ირანელი მმართველი.აბეშურა — ასფაგურის ქალიშვილი, რომელიც ქართული ტრადიციის მიხედვით მირიანზე დაქორწინდა. მირიან III — აბეშურას მეუღლე და შემდგომში ქართლის პირველი ქრისტიანი მეფე.
დასკვნა
ასფაგურ I ქართლის ძველი ისტორიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მეფეა. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, იგი ფარნავაზიანთა დინასტიის უკანასკნელი წარმომადგენელი იყო. მის მეფობას უკავშირდება უჯარმის ციხე-ქალაქის აშენება და სასანიანთა ირანის წინააღმდეგ სომხეთის მეფე კოსაროსთან ერთად ბრძოლა. მისი მეფობის დასასრულს სასანიანთა ძალაუფლება გაძლიერდა. ასფაგური ჩრდილოეთ კავკასიაში დამხმარე ძალის მოსაყვანად გადავიდა, თუმცა იქ გარდაიცვალა. ასფაგურის შემდეგ ქართლის სამეფოს ისტორიაში ახალი ეპოქა დაიწყო. მისი ქალიშვილის, აბეშურას, მირიანთან ქორწინება კი დინასტიურ ცვლილებას დაუკავშირდა, რომლის შემდეგაც ქართლი საბოლოოდ ქრისტიანულ სახელმწიფოდ ჩამოყალიბდა.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.