რევ I მართალი
ახ.წ. III ს. (ტრად. ~189–216)
ისტორია და მმართველობა
რევ მართალი ქართლის, ანუ იბერიის, მეფე იყო III საუკუნის მეორე ნახევარში. იგი ამაზასპ II-ის დისწული იყო და ამაზასპის დაღუპვის შემდეგ ქართლის ტახტზე ავიდა. ისტორიული ტრადიცია რევსგანსაკუთრებულად უკავშირებს ქართლის წინაქრისტიანული რელიგიური წეს- ჩვეულებების შეცვლას. რევის მეფობა დაახლოებით 265–280 წლებით არის დათარიღებული ერთ- ერთ თანამედროვე ქრონოლოგიურ რეკონსტრუქციაში, თუმცა ეს წლები ზუსტად დადასტურებულად არ უნდა ჩაითვალოს.
# წარმოშობა და ოჯახი
რევი ამაზასპ II-ის დისწული იყო. მისი მამა სომხეთის მეფე იყო, ხოლო დედა ამაზასპ II-ის და. ამგვარად, რევი ერთდროულად დაკავშირებული იყო როგორც ქართლის, ისე სომხეთის სამეფო სახლებთან. ამაზასპ II-ის დაღუპვის შემდეგ სწორედ რევი დასვეს ქართლის ტახტზე. მისი გამეფება ამაზასპის პროირანული პოლიტიკის შემდეგ ქართლის საგარეო და შიდა კურსის ცვლილებას უკავშირდება.
# ტახტზე ასვლა
რევი ქართლის მეფე გახდა ამაზასპ II-ის დაღუპვის შემდეგ. წყაროთა მიხედვით, ამაზასპის წინააღმდეგ ადგილობრივი დიდებულები აჯანყდნენ და მას შემდეგ, რაც ამაზასპი ბრძოლაში დაიღუპა, ქართლის ტახტზე მისი დისწული რევი ავიდა. რევის მმართველობა მნიშვნელოვანი გარდატეხა იყო ქართლის ისტორიაში, რადგან ქართული ისტორიული ტრადიცია მას მნიშვნელოვან რელიგიურ ცვლილებებს უკავშირებს.## რელიგიური პოლიტიკა რევ მართალის სახელთან ყველაზე მეტად დაკავშირებული საკითხი არმაზის კულტის რელიგიური პრაქტიკის შეცვლაა. „ქართლის ცხოვრების“ ტრადიციის მიხედვით, რევმა აკრძალა არმაზის კერპისადმი ადამიანთა, კერძოდ ბავშვთა, მსხვერპლად შეწირვა და მის ნაცვლად ცხოველთა მსხვერპლშეწირვა დაუშვა. ეს ცნობები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ გვიანდელი ქართული ისტორიული ტრადიცია რევს წინაქრისტიანული ქართლის რელიგიური ცხოვრების შემარბილებელ მეფედ წარმოაჩენს. ამავე დროს, ეს ცნობები ძირითადად ქართული მატიანის ტრადიციიდან მოდის და მათი ყველა დეტალის დამოუკიდებლად დადასტურება თანამედროვე ეპიგრაფიკული ან არქეოლოგიური წყაროებით შეუძლებელია.
# ქრისტიანობის მიმართ დამოკიდებულება
რევ მართალი ჯერ კიდევ წინაქრისტიანული ქართლის მეფე იყო. მისი მმართველობის დროს ქრისტიანობა ქართლის სახელმწიფო რელიგია არ გამხდარა. მისი მნიშვნელობა იმაში მდგომარეობს, რომ ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, მან შეარბილა ზოგიერთი ძველი წარმართული რიტუალი. ამით რევის მეფობა გარკვეულწილად უკავშირდება იმ რელიგიურ ცვლილებებს, რომლებმაც შემდგომში ქრისტიანობის გავრცელებისთვის განსხვავებული გარემო შექმნა.
# საგარეო პოლიტიკარევის საგარეო პოლიტიკის შესახებ დეტალური და დამოუკიდებელი ცნობები
ძალიან მწირია. მისი სომხურ სამეფო სახლთან ნათესაობა ქართლისა და სომხეთის პოლიტიკურ კავშირებზე მიუთითებს, თუმცა კონკრეტული დიპლომატიური ნაბიჯების ან სამხედრო შეთანხმებების შესახებ სანდო დეტალები არ არის საკმარისი.
# ურთიერთობა რომთან და ირანთან
რევის მეფობის პერიოდი დაემთხვა რომის იმპერიასა და სასანიანთა ირანს შორის ხანგრძლივ დაპირისპირებას. მისი წინამორბედი ამაზასპ II აშკარად პროირანული პოლიტიკით გამოირჩეოდა, ხოლო რევის ხელისუფლებაში მოსვლა ამ პოლიტიკურ გარემოში ცვლილებას წარმოადგენდა. თუმცა რევის საგარეო კურსის ყველა დეტალის აღდგენა არსებული წყაროებით შეუძლებელია.
# მმართველობა
რევის შიდა მმართველობის შესახებ ყველაზე ცნობილი ცნობები სწორედ რელიგიურ სფეროს ეხება. სხვა ადმინისტრაციული, ეკონომიკური ან სოციალური რეფორმების შესახებ სანდო ცნობები არ არის საკმარისი. ამიტომ მისთვის კონკრეტული სახელმწიფოებრივი რეფორმების მიწერა მხოლოდ მატიანეში არსებული ცნობების მიღმა არ უნდა მოხდეს.
# კულტურა და განათლებარევის მეფობის დროს კულტურისა და განათლების განვითარების შესახებ
დეტალური სანდო ცნობები არ შემონახულა. მისი ეპოქის მთავარი ისტორიული მნიშვნელობა პოლიტიკური და რელიგიური ცვლილებებით განისაზღვრება.
# მმართველობის დასასრული და მემკვიდრეობა
რევის მმართველობა III საუკუნის მეორე ნახევარს მიეკუთვნება. ერთ-ერთი თანამედროვე ქრონოლოგიური რეკონსტრუქციის მიხედვით, იგი დაახლოებით 265–280 წლებში მეფობდა. რევის შემდეგ ქართლის ტახტზე მისი მემკვიდრეები მოვიდნენ. ქართული ქრონოლოგიური ტრადიცია მის შემდეგ ვაჩეს ასახელებს.
# ისტორიული მნიშვნელობა
რევ მართალი ქართლის ისტორიის განსაკუთრებული მეფეა, რადგან ქართული ისტორიული ტრადიცია მას წინაქრისტიანულ პერიოდში რელიგიური პრაქტიკის ცვლილებას უკავშირებს. მისი მმართველობის დროს ქართლის სამეფო ჯერ კიდევ წარმართული სახელმწიფო იყო, მაგრამ რევის მიერ ადამიანთა მსხვერპლშეწირვის აკრძალვა, როგორც ამას „ქართლის ცხოვრება“ გვამცნობს, მნიშვნელოვანი ცვლილება იყო ძველი რელიგიური წესების ისტორიაში. რევი ასევე მნიშვნელოვანია დინასტიური თვალსაზრისით: იგი ამაზასპ II-ის შემდეგ მოვიდა ხელისუფლებაში და ქართლის ისტორიაში ახალი პოლიტიკური ეტაპი დაიწყო.
მნიშვნელოვანი თარიღებიდაახლოებით 265–280 წლები — რევ მართალის მეფობის სავარაუდო
პერიოდი. III საუკუნის მეორე ნახევარი — ამაზასპ II-ის დაღუპვის შემდეგ რევის გამეფება.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ამაზასპ II — რევის დისწული და ქართლის მეფე, რომლის შემდეგაც რევი ტახტზე ავიდა. რევის მამა — სომხეთის მეფე, რომლის სახელიც რევის წარმომავლობის შესახებ წყაროთა გადმოცემაშია დაცული.
დასკვნა
რევ მართალი III საუკუნის მეორე ნახევრის ქართლის ერთ-ერთი გამორჩეული მეფეა. იგი ამაზასპ II-ის დისწული იყო და ამაზასპის დაღუპვის შემდეგ ქართლის ტახტზე ავიდა. მისი მეფობის მთავარი ისტორიული თავისებურება რელიგიურ სფეროს უკავშირდება. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, რევმა აკრძალა არმაზის კერპისადმი ბავშვთა მსხვერპლად შეწირვა და ცხოველთა მსხვერპლშეწირვა დაუშვა. რევის მეფობა წინაქრისტიანული ქართლის ისტორიის მნიშვნელოვან ეტაპს წარმოადგენს. იგი ჯერ კიდევ წარმართი მეფე იყო, თუმცა მის სახელთან დაკავშირებული რელიგიური ცვლილებები გვიჩვენებს, რომ ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად მიღებამდე ქართლის რელიგიურ ცხოვრებაში გარკვეული გარდაქმნები უკვე მიმდინარეობდა.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.