ამაზასპ II
ახ.წ. III ს. (სავარაუდო)
ისტორია და მმართველობა
ფარსმან III-ის ძე და ფარსმან II ქველის შვილიშვილი იყო. მისი მეფობის პერიოდი ქართლის ისტორიისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა, რადგან სწორედ ამ დროს მკვეთრად შეიცვალა კავკასიის პოლიტიკური ვითარება: ირანში პართიის არშაკიანთა დინასტია დაეცა და მის ნაცვლად სასანიანთა სახელმწიფო დამკვიდრდა.
# წარმოშობა და ოჯახი
ამაზასპ II ქართლის სამეფო დინასტიის წარმომადგენელი იყო. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, იგი ფარსმან III-ის ვაჟი იყო. მისი დის შესახებ ცნობები განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს მისი მმართველობის დასასრულისას: ამაზასპის დაღუპვის შემდეგ ქართლის ტახტზე მისი დისწული, რევი, ავიდა. რევი სომხეთის მეფის ძე იყო და ამაზასპის დის ვაჟი.
# ტახტზე ასვლა
ამაზასპ II-მ ქართლის ტახტი III საუკუნის შუა ხანებში დაიკავა. მისი მეფობის დაახლოებით 230–265 წლებით დათარიღება თანამედროვე ისტორიოგრაფიულ რეკონსტრუქციებში გვხვდება. მისი მეფობის ზუსტი დასაწყისისა და დასასრულის თარიღები სრულად დადასტურებული არ არის, ამიტომ კონკრეტული წლები სავარაუდო ქრონოლოგიად უნდა ჩაითვალოს.
# შიდა პოლიტიკა
ამაზასპ II-ის მმართველობის დროს ქართლი ძლიერი სახელმწიფო იყო. ქართული ისტორიული ტრადიცია მის მეფობას საკმაოდ ვრცლად აღწერს და მის ხელისუფლებას მნიშვნელოვან სამხედრო და პოლიტიკურ ძალას უკავშირებს.მისი მეფობის შესახებ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი წყაროა შაპურ I-ის ქააბა-ი-ზარდოშტის წარწერა, სადაც ამაზასპი იბერიის მეფედ არის მოხსენიებული და ირანის სამეფო კართან დაკავშირებულ მაღალი რანგის პირებს შორის გვხვდება.
# ურთიერთობა სასანიანთა ირანთან
ამაზასპ II-ის მმართველობა დაემთხვა ირანში დიდი პოლიტიკური ცვლილების ეპოქას. 224 წელს არდაშირ I-მა დაამარცხა პართიის მეფე არტაბან V და საფუძველი ჩაუყარა სასანიანთა იმპერიას. ახალი ირანული სახელმწიფოს გაძლიერებამ ქართლის საგარეო მდგომარეობაზეც მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა. III საუკუნის შუა ხანებში შაპურ I უკვე აქტიურად მოქმედებდა ამიერკავკასიაში. ამაზასპ II ირანის მიმართ აშკარად პროირანულ პოლიტიკურ ორიენტაციას ატარებდა. საქართველოს ენციკლოპედიის მიხედვით, იგი სასანიანთა ირანის ერთ-ერთ გავლენიან მოკავშირედ ჩანს და ირანის მეფის კარზე მაღალი ადგილი ეკავა.
# შაპურ I-ის წარწერა
ამაზასპ II-ის ისტორიული სახის შესასწავლად უმნიშვნელოვანესია შაპურ I- ის ქააბა-ი-ზარდოშტის დიდი წარწერა, რომელიც დაახლოებით III საუკუნის შუა ხანებს მიეკუთვნება. წარწერაში ამაზასპი მოხსენიებულია როგორც „იბერიის მეფე“ და ირანის სამეფო კართან დაკავშირებულ მნიშვნელოვან პირებს შორის არის დასახელებული. ეს არის ამაზასპ II-ის შესახებ ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი არაქართული წყარო.## ომები და სამხედრო საქმიანობა ამაზასპ II-ის მეფობის შესახებ ქართული წყარო მნიშვნელოვანი სამხედრო მოვლენების შესახებ მოგვითხრობს. მის დროს ქართლში ალანები შეიჭრნენ. „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ამაზასპმა მათ წინააღმდეგ ბრძოლა გამართა. ეს ეპიზოდი მისი მეფობის ერთ-ერთ მთავარ სამხედრო მოვლენად არის შემონახული. მისი მეფობის დასასრულს ქართლის შიდა პოლიტიკური მდგომარეობა კიდევ უფრო დაიძაბა. წყაროთა მიხედვით, ამაზასპის წინააღმდეგ ადგილობრივი დიდებულები აჯანყდნენ. ამ ბრძოლაში მას ირანის მხარდაჭერა ჰქონდა, თუმცა საბოლოოდ დამარცხდა და ბრძოლაში დაიღუპა.
# საგარეო პოლიტიკა
ამაზასპ II-ის საგარეო პოლიტიკის მთავარი მიმართულება სასანიანთა ირანთან თანამშრომლობა იყო. მისი ირანული ორიენტაცია განსაკუთრებით კარგად ჩანს შაპურ I-ის წარწერაში და ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში. ამაზასპი ირანელთა მოკავშირედ გამოდის იმ პერიოდის კონფლიქტებში, როდესაც სასანიანთა სახელმწიფო რომის წინააღმდეგ იბრძოდა. ეს პოლიტიკა ქართლისთვის რთულ გეოპოლიტიკურ ვითარებაში არჩევანს წარმოადგენდა. სასანიანთა გაძლიერების ფონზე ქართლის მეფეს ძლიერი აღმოსავლელი მეზობლის მხარდაჭერა მნიშვნელოვანი პოლიტიკური რესურსი იყო.
# რომთან ურთიერთობაამაზასპ II-ის მმართველობის დროს ქართლისა და რომის ურთიერთობა იმავე
ფართო დაპირისპირების ნაწილად იქცა, რომელიც სასანიანთა ირანსა და რომის იმპერიას შორის მიმდინარეობდა. ქართლის პროირანულმა ორიენტაციამ მისი ურთიერთობა რომაულ სამყაროსთან გაართულა. თუმცა ამაზასპის მეფობის ყველა კონკრეტული სამხედრო დაპირისპირების დეტალები სანდოდ არ არის ცნობილი.
# მმართველობის დასასრული
ამაზასპ II-ის მეფობის ბოლო წლები შიდა დაპირისპირებით დასრულდა. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, მის წინააღმდეგ ადგილობრივი დიდებულები აჯანყდნენ. ამაზასპმა ირანელთა დახმარებით სცადა ძალაუფლების შენარჩუნება, მაგრამ საბოლოოდ დამარცხდა და ბრძოლაში დაიღუპა. ამის შემდეგ ქართლის ტახტზე ამაზასპის დისწული რევი ავიდა. რევი სომხეთის მეფის ძე იყო და მისი გამეფებით ქართლის პოლიტიკურ ცხოვრებაში ახალი ეტაპი დაიწყო.
# რელიგია და კულტურა
ამაზასპ II-ის ეპოქა წინაქრისტიანული ქართლის ისტორიის ბოლო მნიშვნელოვანი ეტაპების ნაწილია. სანდო წყაროები მის სახელთან კონკრეტულ რელიგიურ რეფორმებს არ აკავშირებს. ამ პერიოდის რელიგიური ცხოვრების შესახებ ცნობები ძირითადად გვიანდელი ქართული ისტორიული ტრადიციიდან მოდის და მათი ყველა დეტალის პირდაპირ ისტორიულ ფაქტად წარმოდგენა არასწორი იქნებოდა.## ისტორიული მნიშვნელობა ამაზასპ II მნიშვნელოვანი მეფეა როგორც ქართლის, ისე მთელი სამხრეთ კავკასიის III საუკუნის ისტორიისთვის. მისი მმართველობის დროს ქართლი ძლიერი სახელმწიფო იყო, ხოლო მეფე სასანიანთა ირანთან მჭიდრო პოლიტიკური კავშირის დამყარებას ცდილობდა. მისი სახელის მოხსენიება შაპურ I-ის ოფიციალურ წარწერაში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი მტკიცებულებაა ქართლის საერთაშორისო პოლიტიკური მდგომარეობის შესახებ. მისი მეფობის დასასრული კი გვიჩვენებს, რომ ქართლის შიდა პოლიტიკური წონასწორობა დაირღვა. ამაზასპის დაღუპვის შემდეგ ტახტზე მისი დისწული რევი ავიდა, რომელმაც სრულიად განსხვავებული რელიგიური და პოლიტიკური მიმართულება ჩამოაყალიბა.
მნიშვნელოვანი თარიღები
დაახლოებით 230–265 წლები — ამაზასპ II-ის მეფობის სავარაუდო პერიოდი. 224 წელი — არდაშირ I-ის მიერ პართიის მეფე არტაბან V-ის დამარცხება და სასანიანთა სახელმწიფოს ჩამოყალიბება. III საუკუნის შუა ხანები — შაპურ I-ის ქააბა-ი-ზარდოშტის წარწერა, რომელშიც ამაზასპი იბერიის მეფედ არის მოხსენიებული. III საუკუნის შუა ხანები — ამაზასპ II-ის დაღუპვა და ქართლის ტახტზე რევის გამეფება.
მნიშვნელოვანი პიროვნებებიფარსმან III — ამაზასპ II-ის მამა და ქართლის მეფე.
შაპურ I — სასანიანთა ირანის მეფე, რომლის წარწერაშიც ამაზასპ II იბერიის მეფედ არის მოხსენიებული. რევ მართალი — ამაზასპ II-ის დისწული და მისი მემკვიდრე ქართლის ტახტზე. არდაშირ I — სასანიანთა სახელმწიფოს დამაარსებელი.
დასკვნა
ამაზასპ II ქართლის ისტორიის მნიშვნელოვანი მეფე იყო, რომლის მმართველობა III საუკუნის შუა ხანებში დაემთხვა სასანიანთა ირანის აღზევებას. იგი ირანის ძლიერი მოკავშირე გახდა და შაპურ I-ის წარწერაში იბერიის მეფედ არის მოხსენიებული. ქართული წყაროები კი მის მეფობას ქართლში ალანთა შემოსევასა და სხვა სამხედრო მოვლენებს უკავშირებს. ამაზასპის მმართველობა ძალადობრივად დასრულდა: ადგილობრივი დიდებულების აჯანყების შედეგად იგი დამარცხდა და დაიღუპა. მის შემდეგ ქართლის ტახტზე მისი დისწული რევი ავიდა.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.