ხსეფარუნგი
ახ.წ. III ს. (სავარაუდო)
ისტორია და მმართველობა
ხსეფარნუგი ქართლის, ანუ იბერიის, მეფე იყო II საუკუნეში. მისი მეფობის შესახებ ცნობები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ მისი არსებობა დასტურდება არმაზისხევის ნეკროპოლში აღმოჩენილი ეპიგრაფიკული ძეგლით — სერაფიტის საფლავის ქვის წარწერით. ხსეფარნუგის შესახებ წერილობითი ცნობები ძალიან მწირია. ამიტომ მისი ბიოგრაფიის დიდი ნაწილის აღდგენა შეუძლებელია და მის სახელთან დაუდასტურებელი მოვლენების დაკავშირება არასწორი იქნებოდა.
# ხსეფარნუგის შესახებ მთავარი წყარო
ხსეფარნუგის შესახებ უმნიშვნელოვანესი წყაროა არმაზისხევის ცნობილი სერაფიტის ეპიტაფია. წარწერა მოგვითხრობს სერაფიტის შესახებ, რომელიც იყო მაღალი რანგის მოხელის, იოდმანგანის, მეუღლე. იოდმანგანი ხსეფარნუგის ეზოსმოძღვარი იყო. წარწერიდან ასევე ჩანს, რომ იოდმანგანის მამა ფარსმან მეფის ეზოსმოძღვარი ყოფილა, ხოლო სერაფიტის მამა ფარსმანის პიტიახში.ეს ინფორმაცია საშუალებას გვაძლევს ხსეფარნუგის მეფობა დავუკავშიროთ ქართლის სამეფო კარის კარგად ორგანიზებულ სახელმწიფოებრივ სტრუქტურას.
# მეფობის პერიოდი
ხსეფარნუგი II საუკუნის 60-იანი წლების ქართლის მეფედ არის მიჩნეული. მისი მეფობის ზუსტი დასაწყისისა და დასასრულის წლები საიმედოდ დადგენილი არ არის. წყაროთა თანახმად, ხსეფარნუგი ფარსმან II ქველის შემდეგი მეფე იყო, თუმცა ადრეული ქართლის მეფეთა ქრონოლოგიაში გარკვეული განსხვავებები არსებობს.
# სამეფო კარი და სახელმწიფოებრივი სტრუქტურა
სერაფიტის წარწერა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქართლის სახელმწიფოებრივი წყობის შესასწავლად. მასში მოხსენიებული ეზოსმოძღვარი სამეფო კარის მაღალი თანამდებობის პირი იყო, ხოლო პიტიახში ასევე მაღალი რანგის პოლიტიკური და ადმინისტრაციული თანამდებობის მქონე პირი. ხსეფარნუგის კარის შესახებ ეს ცნობები გვიჩვენებს, რომ II საუკუნის ქართლის სამეფოში არსებობდა განვითარებული სამეფო ადმინისტრაცია და მკაფიოდ ჩამოყალიბებული პოლიტიკური იერარქია.
# სერაფიტის ეპიტაფიასერაფიტის საფლავის წარწერა ძველი ქართული ისტორიის ერთ-ერთი
უმნიშვნელოვანესი ეპიგრაფიკული ძეგლია. მისი საშუალებით ცნობილი ხდება არა მხოლოდ ხსეფარნუგის სახელი, არამედ ქართლის სამეფო კარის მაღალი წრის წარმომადგენელთა ურთიერთობები, ტიტულები და ოჯახური კავშირები. წარწერა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ იგი უშუალოდ არქეოლოგიურ გარემოში აღმოჩენილ ძეგლს წარმოადგენს და არა ბევრად უფრო გვიან შექმნილ ისტორიულ თხრობას.
# საგარეო პოლიტიკა
ხსეფარნუგის საგარეო პოლიტიკის შესახებ სანდო დეტალური ცნობები არ შემონახულა. მისი მმართველობის დროს რომთან, სომხეთთან ან სხვა მეზობელ სახელმწიფოებთან ურთიერთობის კონკრეტული მოვლენების მისთვის მიწერა წყაროთა არსებული მასალის საფუძველზე შეუძლებელია.
# ომები და ბრძოლები
ხსეფარნუგის სახელთან დაკავშირებული კონკრეტული ბრძოლებისა და სამხედრო კამპანიების შესახებ სანდო ცნობები არ არის ცნობილი. ამიტომ მისი სამხედრო საქმიანობის შესახებ ფართო თხრობის შექმნა დაუდასტურებელი ინფორმაციის დამატებას მოითხოვდა, რაც ისტორიულად არასწორი იქნებოდა.
# რელიგია და კულტურახსეფარნუგის პირადი რელიგიური შეხედულებების შესახებ ინფორმაცია არ
შემონახულა. თუმცა მისი ეპოქის ყველაზე მნიშვნელოვანი კულტურული მემკვიდრეობა სწორედ ეპიგრაფიკული ძეგლებია. სერაფიტის წარწერა ადასტურებს, რომ ქართლის სამეფოში განვითარებული იყო წერილობითი კულტურა და სამეფო კარის მაღალი წრის წარმომადგენელთა შესახებ მემორიალური წარწერების შექმნის ტრადიცია.
# ისტორიული მნიშვნელობა
ხსეფარნუგის მნიშვნელობა უპირველესად მის მიერ დატოვებულ ეპიგრაფიკულ კვალს უკავშირდება. თუ ფარსმან II ქველის ან ფარსმან III-ის შესახებ მნიშვნელოვანი ცნობები ანტიკური ავტორებისგანაც გვაქვს, ხსეფარნუგის შემთხვევაში მისი ისტორიული არსებობისა და ეპოქის შესწავლისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი სწორედ არმაზისხევის წარწერაა. სერაფიტის ეპიტაფია გვიჩვენებს, რომ II საუკუნის ქართლში არსებობდა რთული სამეფო ადმინისტრაცია, რომლის სათავეში მეფე იდგა, ხოლო მის გარშემო მაღალი რანგის მოხელეთა ჩამოყალიბებული წრე მოქმედებდა.
მნიშვნელოვანი თარიღები
II საუკუნის 60-იანი წლები — ხსეფარნუგის მეფობის პერიოდი. II საუკუნე — არმაზისხევის ნეკროპოლში დაკავშირებული ეპიგრაფიკული მასალის ეპოქა.
მნიშვნელოვანი პიროვნებებიხსეფარნუგი — ქართლის მეფე.
სერაფიტი — მაღალი რანგის ქართლის მოხელის, იოდმანგანის, მეუღლე, რომლის საფლავის წარწერამ ხსეფარნუგის შესახებ მნიშვნელოვანი ინფორმაცია შემოგვინახა. იოდმანგანი — ხსეფარნუგის ეზოსმოძღვარი. ფარსმანი — მეფე, რომლის ეზოსმოძღვარი იოდმანგანის მამა იყო და რომლის პიტიახშიც სერაფიტის მამა ყოფილა.
დასკვნა
ხსეფარნუგი ქართლის ისტორიის ერთ-ერთი ნაკლებად ცნობილი, თუმცა მნიშვნელოვანი მეფეა. მისი მმართველობის შესახებ პირდაპირი ცნობები ძალიან მწირია, მაგრამ არმაზისხევის სერაფიტის ეპიტაფია მის ისტორიულ არსებობასა და სამეფო კარის გარემოს მნიშვნელოვან ინფორმაციას გვაწვდის. წარწერის მიხედვით, ხსეფარნუგის კარზე მსახურობდა მაღალი თანამდებობის პირი — ეზოსმოძღვარი იოდმანგანი. ეს კი ადასტურებს, რომ II საუკუნის ქართლის სამეფოს ჰქონდა ორგანიზებული სამეფო კარი და მაღალი პოლიტიკური თანამდებობების სისტემა. ხსეფარნუგის შესახებ სწორედ ეს ეპიგრაფიკული მასალაა მისი ისტორიული სახის ყველაზე მნიშვნელოვანი საფუძველი, ამიტომ მისი ბიოგრაფიის გაფართოება დაუდასტურებელი ცნობებით არ არის გამართლებული.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.