ფარსმან III
ახ.წ. II–III სს. (სავარაუდო)
ისტორია და მმართველობა
ფარსმან III ქართლის, ანუ იბერიის, მეფე იყო II საუკუნეში. იგი იყო ღადამის ძე და ფარსმან II ქველის შვილიშვილი. მამის გარდაცვალებისას ფარსმანი მხოლოდ ერთი წლის იყო, რის გამოც ქართლის სამეფოს ფაქტობრივად მისი ბებია, ღადანა, მართავდა. სრულწლოვანების მიღწევის შემდეგ ფარსმანმა თავად აიღო სამეფო ხელისუფლება.
# წარმოშობა და ოჯახი
ფარსმან III ქართლის სამეფო დინასტიის წარმომადგენელი იყო. მისი მამა ღადამი ქართლის მეფე იყო, ხოლო ბაბუა — ცნობილი ფარსმან II ქველი. ფარსმან III-ის დედის შესახებ სანდო ცნობები მწირია. მისი შვილი იყო ამაზასპი, რომელიც მოგვიანებით ქართლის მეფე გახდა.
# ბავშვობა და ტახტზე ასვლა
ფარსმან III-ის ბავშვობა ქართლის სამეფოსთვის განსაკუთრებულ ვითარებაში დაიწყო. როდესაც მისი მამა ღადამი გარდაიცვალა, ფარსმანი მხოლოდ ერთი წლის იყო. ქართული ისტორიული წყაროს მიხედვით, ამის შემდეგ ქართლის სამეფოს მართვა ფარსმანის ბებიამ, ღადანამ, იკისრა. წყაროში პირდაპირ არის ნათქვამი, რომ ვიდრე ყრმა გაიზრდებოდა, „მეფობდა“ ღადანა. როდესაც ფარსმანი გაიზარდა, იგი თავად გამეფდა.ამრიგად, ფარსმან III-ის მეფობა დინასტიური უწყვეტობის მნიშვნელოვანი მაგალითია: მიუხედავად იმისა, რომ ტახტის მემკვიდრე ბავშვი იყო, სამეფო ხელისუფლება მის საგვარეულოს შეუნარჩუნდა.
# მმართველობა
ფარსმან III-ის შიდა პოლიტიკის შესახებ დეტალური ცნობები არ შემონახულა. ქართული მატიანე მის შესახებ ძირითადად აღნიშნავს, რომ მან მთელი ქართლი მართა და ჰყავდა ვაჟი, რომელსაც ამაზასპი დაარქვა. მისი მეფობის ადმინისტრაციული, ეკონომიკური და სოციალური პოლიტიკის კონკრეტული დეტალები სანდო წყაროებით საკმარისად არ არის ცნობილი.
# საგარეო პოლიტიკა
ფარსმან III-ის საგარეო პოლიტიკის შესახებ ცნობები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია რომთან ურთიერთობის თვალსაზრისით. რომაული ავტორის, კასიუს დიონის, ცნობით, იბერიის მეფე ფარსმანი იმპერატორ ანტონინუს პიუსის დროს რომში ჩავიდა მეუღლესთან, შვილთან და დიდებულთა მრავალრიცხოვან ამალასთან ერთად. მას რომში განსაკუთრებული პატივი მიაგეს. ამ ეპიზოდის ზუსტად ფარსმან III-სთან დაკავშირება ისტორიოგრაფიაში განხილვის საგანი ყოფილა, რადგან ზოგიერთი ძველი კვლევა რომში ფარსმანის ვიზიტს ფარსმან II ქველს მიაკუთვნებდა. თანამედროვე რეკონსტრუქციებში ეს ვიზიტი ხშირად ფარსმან III-ს უკავშირდება.
# რომში ვიზიტიფარსმან III-ის სავარაუდო რომში ვიზიტი მისი მეფობის ერთ-ერთი ყველაზე
ცნობილი ეპიზოდია. კასიუს დიონის ცნობით, იბერიის მეფე რომში სტუმრად იმყოფებოდა და მას განსაკუთრებული პატივი მიაგეს: მას კაპიტოლიუმში მსხვერპლშეწირვის უფლება მისცეს და მისი ცხენოსანი ქანდაკება ბელონას ტაძარში აღმართეს. იმავე ცნობაში ნათქვამია, რომ იმპერატორმა იბერიის სამეფოს ტერიტორია გააფართოვა. ეს ცნობები მიუთითებს, რომ რომსა და ქართლს შორის ურთიერთობა იმ პერიოდში საკმაოდ მაღალი დონის იყო.
# სამხედრო და ტერიტორიული საკითხები
ფარსმან III-ის კონკრეტული სამხედრო კამპანიების შესახებ სანდო ცნობები ძალიან შეზღუდულია. მისი მეფობის პერიოდში ქართლის ტერიტორიული მდგომარეობის შესახებ ყველაზე მნიშვნელოვანი ცნობა სწორედ კასიუს დიონის ცნობაში გვხვდება, რომლის მიხედვითაც ანტონინუს პიუსმა იბერიის მეფის სამეფო ტერიტორია გააფართოვა. თუმცა ამ გაფართოების ზუსტი საზღვრები და კონკრეტული ტერიტორიები წყაროში დეტალურად არ არის აღწერილი.
# რელიგია და კულტურა
ფარსმან III-ის პირადი რელიგიური შეხედულებების შესახებ სანდო ცნობები არ შემონახულა. მისი ეპოქა ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებამდე პერიოდს მიეკუთვნება. ამასთან, ფარსმან III-ის სახელთან კონკრეტული რელიგიური რეფორმის ან კულტურული პროექტის დაკავშირება სანდო წყაროებით ვერ ხერხდება.## მემკვიდრეობა ფარსმან III-ის შემდეგ ქართლის ტახტზე მისი ვაჟი ამაზასპ II ავიდა. „ქართლის ცხოვრება“ პირდაპირ აღნიშნავს, რომ ფარსმანს ჰყავდა ძე ამაზასპი და მისი გარდაცვალების შემდეგ მეფობა სწორედ მისმა ვაჟმა განაგრძო. ამგვარად, ფარსმან III-ის მმართველობამ ფარსმან II ქველის დინასტიური ხაზი კიდევ ერთი თაობით გააგრძელა.
# ისტორიული მნიშვნელობა
ფარსმან III მნიშვნელოვანი მეფეა როგორც ქართლის დინასტიური ისტორიის, ისე რომთან ურთიერთობის თვალსაზრისით. მისი ბავშვობაში ტახტზე ყოფნა და ღადანას რეგენტობა გვიჩვენებს, რომ სამეფო დინასტიის მემკვიდრეობის დაცვა ქართლის პოლიტიკური სისტემისთვის მნიშვნელოვანი იყო. მოგვიანებით, მისი მმართველობის პერიოდში, იბერიის სამეფოსა და რომის ურთიერთობები მნიშვნელოვან საერთაშორისო კონტექსტში მოექცა. ფარსმან III-ის შესახებ ცნობები ასევე გვაძლევს შესაძლებლობას დავინახოთ, რომ II საუკუნის ქართლის სამეფო აქტიურად მონაწილეობდა რომის იმპერიის კავკასიურ პოლიტიკურ სივრცეში.
მნიშვნელოვანი თარიღები
II საუკუნის შუა პერიოდი — ფარსმან III-ის მეფობის პერიოდი.დაახლოებით 135 წელი — ფარსმან III-ის ტახტზე მოსვლის სავარაუდო პერიოდი თანამედროვე ქრონოლოგიური რეკონსტრუქციის მიხედვით. დაახლოებით 154 წელი — ფარსმან III-ის რომში ვიზიტის სავარაუდო თარიღი ზოგიერთი თანამედროვე რეკონსტრუქციის მიხედვით.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ღადამი — ფარსმან III-ის მამა და ქართლის მეფე. ღადანა — ფარსმან III-ის ბებია და მისი მცირეწლოვანების პერიოდში ქართლის ფაქტობრივი მმართველი. ფარსმან II ქველი — ფარსმან III-ის ბაბუა და ქართლის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი მეფე. ამაზასპ II — ფარსმან III-ის ვაჟი და მემკვიდრე. ანტონინუს პიუსი — რომის იმპერატორი, რომლის მმართველობის დროსაც ფარსმანის რომში ვიზიტი უნდა მომხდარიყო.
დასკვნა
ფარსმან III ქართლის მნიშვნელოვანი მეფე იყო, რომლის ცხოვრებაც ადრეული ასაკიდანვე სამეფო ხელისუფლებასთან იყო დაკავშირებული. მამის გარდაცვალებისას იგი მხოლოდ ერთი წლის იყო და ქართლის მართვა მისმა ბებიამ, ღადანამ, იკისრა. სრულწლოვანების შემდეგ ფარსმანმა თავად გააგრძელა სამეფო ხელისუფლება.მისი მეფობის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხი რომის იმპერიასთან ურთიერთობაა. კასიუს დიონის ცნობები ფარსმანის რომში ვიზიტისა და მისთვის განსაკუთრებული პატივის მიგების შესახებ გვიჩვენებს, რომ იბერიის მეფე რომის პოლიტიკური სამყაროსთვის მნიშვნელოვანი ფიგურა იყო. ფარსმან III-ის შემდეგ ქართლის ტახტზე მისი ვაჟი ამაზასპ II ავიდა და ამით ფარსმანთა სამეფო დინასტიური ხაზი გაგრძელდა.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.