ფარსმან II ქველი
ახ.წ. II ს. (ტრად. ~135–185)
ისტორია და მმართველობა
ფარსმან II ქველი ქართლის, ანუ ანტიკურ წყაროებში მოხსენიებული იბერიის, ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული მეფე იყო. იგი II საუკუნის პირველ ნახევარში მეფობდა და მისი მმართველობა ქართლის სამეფოს პოლიტიკური ძლიერების მნიშვნელოვან პერიოდს დაემთხვა. ფარსმანის შესახებ ცნობები დაცულია როგორც ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში, ისე რომაულ წყაროებში, რაც მის ეპოქას ადრეული საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე კარგად დადასტურებულ მონაკვეთად აქცევს.
# წარმოშობა და ოჯახი
ფარსმან II-ის წარმომავლობის შესახებ ქართული წყაროები მას ქართლის სამეფო დინასტიას უკავშირებს. მისი მეფობის ზუსტი ქრონოლოგია ისტორიოგრაფიაში სხვადასხვა სახით არის წარმოდგენილი, თუმცა იგი უდავოდ II საუკუნის პირველი ნახევრის მმართველია.მისი ოჯახის წევრების შესახებ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია რომაული წყაროები, რომლებიც ფარსმანის მეუღლესა და შვილს რომში მის ვიზიტთან დაკავშირებით ახსენებენ.
# ტახტზე ასვლა და მმართველობა
ფარსმან II-ის მეფობის პერიოდი ქართლის სამეფოს გაძლიერების ხანად არის მიჩნეული. საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ენციკლოპედიური მასალის მიხედვით, მისი მმართველობის დროს იბერია თავისი ძლიერების მწვერვალს მიაღწია და მისი გავლენა შავი ზღვის სანაპირომდე გავრცელდა. ფარსმანის მმართველობა განსაკუთრებით გამოირჩეოდა აქტიური საგარეო პოლიტიკით. იგი ცდილობდა ქართლის გავლენის გაძლიერებას სამხრეთ კავკასიასა და შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროს რეგიონში.
# საგარეო პოლიტიკა და რომთან ურთიერთობა
ფარსმან II-ის ეპოქაში ქართლისა და რომის ურთიერთობა რთული და წინააღმდეგობრივი იყო. იმპერატორმა ადრიანემ ფარსმანი თავისთან მიიწვია, თუმცა ქართლის მეფემ მისი მიწვევა არაერთხელ უარყო. რომაელი ავტორის, ელიუს სპარტიანუსის ცნობით, ადრიანემ ფარსმანს დიდი საჩუქრებიც გაუგზავნა, მაგრამ ქართლის მეფე იმპერატორთან პირად შეხვედრას მაინც არ დათანხმდა. ფარსმანის ასეთი პოზიცია აჩვენებს, რომ ქართლის სამეფო იმ დროისთვის საკმარისად ძლიერი იყო იმისთვის, რომ რომის იმპერიის მიმართ დამოუკიდებელი და საკმაოდ თამამი საგარეო პოლიტიკა გაეტარებინა.
# ტერიტორიული გაფართოებაფარსმან II-ის მეფობის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი შედეგი ქართლის
პოლიტიკური გავლენის გაფართოება იყო. საქართველოს ენციკლოპედიის მიხედვით, II საუკუნის 30–50-იან წლებში იბერიის ტერიტორია შავი ზღვის სანაპირომდე მივიდა და ქართლის სამეფომ რომაელთა სამფლობელოების ნაწილი შეიერთა. ამ პერიოდში ფარსმანის გავლენის ქვეშ აღმოჩნდა შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროს გარკვეული ტერიტორიებიც. ფლავიუს არიანეს ცნობები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ამ საკითხში: მისი მოგზაურობის დროს შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროს გარკვეული მოსახლეობა ფარსმან II-ს ემორჩილებოდა.
# ურთიერთობა რომის იმპერიასთან
ფარსმანის დამოუკიდებელი პოლიტიკა რომისთვის პრობლემას წარმოადგენდა. მიუხედავად დაძაბულობისა, რომსა და ქართლს შორის ურთიერთობა სრულ ომში მუდმივად არ გადაზრდილა. ფარსმანისა და ადრიანეს ურთიერთობის შესახებ რომაული წყაროები მნიშვნელოვან ცნობებს გვაწვდიან. მათ მიხედვით, იმპერატორი ცდილობდა ქართლის მეფის კეთილგანწყობის მოპოვებას საჩუქრებითა და სხვა დიპლომატიური საშუალებებით. მოგვიანებით, ანტონინუს პიუსის მმართველობის დროს, ურთიერთობა მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა.
# ვიზიტი რომში
ფარსმან II-ის ცხოვრების ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ეპიზოდი მისი რომში სტუმრობაა.ანტონინუს პიუსის მმართველობის დროს ფარსმანი მეუღლესთან, ვაჟთან და დიდებულთა მრავალრიცხოვან ამალასთან ერთად რომში ჩავიდა. რომაელებმა იბერთა სამხედრო მომზადებით განსაკუთრებული შთაბეჭდილება მიიღეს. რომში ფარსმანის პატივსაცემად მისი ცხენოსანი ქანდაკება დაიდგა. წყაროები აღნიშნავენ, რომ იმპერატორმა ასევე „გააფართოვა“ ფარსმანის სამეფო, რაც ისტორიოგრაფიაში ქართლის უკვე არსებული ფართო საზღვრების რომის მიერ აღიარებად არის გაგებული.
# სამხედრო ძალა
ფარსმან II-ის მმართველობის დროს ქართლის სამეფო აქტიურ სამხედრო პოლიტიკას ატარებდა. იბერიის გაძლიერებას ხელს უწყობდა ჩრდილოეთ კავკასიის ხალხებისა და მომთაბარე ტომების გამოყენება სამხედრო და საგარეო პოლიტიკაში. ქართლის გავლენა შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპირომდე გავრცელდა, რაც მის სამხედრო და პოლიტიკურ შესაძლებლობებზე მიუთითებს. ფარსმანის სამხედრო საქმიანობის შესახებ ცნობები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ იგი არა მხოლოდ ადგილობრივ, არამედ რომის იმპერიის ინტერესებსაც უპირისპირდებოდა.
# კულტურა და ეპოქის წყაროები
ფარსმან II-ის ეპოქის შესწავლისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია არმაზისხევის არქეოლოგიური მასალა და რომაული წერილობითი წყაროები.მისი მმართველობის დროს მოღვაწეობდა ქართლის მაღალი რანგის მოხელე ზევახი, რომლის შესახებაც არმაზის ბილინგვური წარწერა გვაწვდის ცნობებს. ამ ეპოქის არქეოლოგიური და ეპიგრაფიკული მასალა გვიჩვენებს, რომ ქართლის სახელმწიფო იმ დროისთვის განვითარებულ პოლიტიკურ და სოციალურ სტრუქტურას ფლობდა.
# ისტორიული მნიშვნელობა
ფარსმან II ქველის მმართველობა ქართლის სამეფოს ძლიერების ერთ-ერთ უმაღლეს ეტაპად ითვლება. მის დროს იბერიის პოლიტიკური გავლენა შავი ზღვის სანაპირომდე გავრცელდა, ხოლო ქართლის მეფემ რომის იმპერიის მიმართ დამოუკიდებელი პოლიტიკის გატარება შეძლო. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ის ფაქტი, რომ ფარსმანი საბოლოოდ რომში დიდი პატივით მიიღეს და მისი ქანდაკება იმპერიის დედაქალაქში დაიდგა. ფარსმან II-ის ეპოქა გვიჩვენებს, რომ II საუკუნეში ქართლის სამეფო კავკასიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ძალა იყო.
მნიშვნელოვანი თარიღები
II საუკუნის 30–50-იანი წლები — ფარსმან II-ის მმართველობის პერიოდი. ახ. წ. 117–138 — იმპერატორ ადრიანეს მმართველობა და ფარსმანისთან დაძაბული ურთიერთობის პერიოდი. ახ. წ. 138–161 — ანტონინუს პიუსის მმართველობის ხანა, როდესაც რომსა და ქართლს შორის ურთიერთობა გაუმჯობესდა.II საუკუნის შუა პერიოდი — ფარსმანის რომში ვიზიტი და მისი პატივსაცემად ცხენოსანი ქანდაკების დადგმა.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ადრიანე — რომის იმპერატორი, რომლის დროსაც ფარსმან II-სა და რომს შორის ურთიერთობა დაიძაბა. ანტონინუს პიუსი — რომის იმპერატორი, რომლის მმართველობის დროსაც ფარსმან II რომში ჩავიდა. ფლავიუს არიანე — რომაელი ისტორიკოსი და სახელმწიფო მოღვაწე, რომლის ცნობები ფარსმან II-ის გავლენის გავრცელებას შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე ადასტურებს. ელიუს სპარტიანუსი — რომაელი ავტორი, რომელმაც ფარსმანისა და ადრიანეს ურთიერთობის შესახებ მნიშვნელოვანი ცნობები შემოგვინახა. ზევახი — ქართლის მაღალი რანგის მოხელე ფარსმან II-ის დროს, რომელიც არმაზის ბილინგვურ წარწერაშია მოხსენიებული.
დასკვნა
ფარსმან II ქველი ქართლის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მეფეა. მისი მმართველობის დროს იბერიის სამეფომ დიდი პოლიტიკური და სამხედრო ძალა მოიპოვა და თავისი გავლენა შავი ზღვის სანაპირომდე გაავრცელა. ფარსმანი რომის იმპერიის მიმართ დამოკიდებულებაში დამოუკიდებლობას ინარჩუნებდა. ადრიანეს მიწვევების უარყოფა და რომის მიმართ მისიაქტიური პოლიტიკა ქართლის მეფის ძლიერ პოზიციაზე მიუთითებს. მოგვიანებით, ანტონინუს პიუსის მმართველობის დროს, ურთიერთობები გაუმჯობესდა და ფარსმანი რომში დიდი პატივით მიიღეს. მისი რომში ვიზიტი და ქანდაკების დადგმა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი მოვლენაა ქართული ისტორიისთვის: ეს არის ერთ-ერთი ყველაზე თვალსაჩინო მოწმობა იმისა, რომ II საუკუნეში ქართლის მეფე რომის იმპერიის პოლიტიკური სამყაროს მნიშვნელოვანი ფიგურა იყო.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.