მირდატი
ახ.წ. I ს. (სავარაუდო)
ისტორია და მმართველობა
მირდატ I, რომელსაც ზოგიერთი მკვლევარი ადერკის სახელთან აიგივებს, ქართლის ადრეული ისტორიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი, მაგრამ წყაროთა თვალსაზრისით რთულად შესასწავლი მეფეა. მისი მმართველობის შესახებ ცნობები ძირითადად ქართულ ისტორიულ ტრადიციას, ასევე ბერძნულ-რომაულ წყაროებში დაცულ ცნობებს ეყრდნობა. სწორედ ამ წყაროების შეჯერებამ გამოიწვია მისი ვინაობისა და მეფობის ქრონოლოგიის შესახებ განსხვავებული მოსაზრებები. გიორგი მელიქიშვილის მიერ აღდგენილ ქართლის მეფეთა ქრონოლოგიაში ადერკი/მითრიდატე ახ. წ. I საუკუნის დასაწყისის მეფედ არის წარმოდგენილი და მირდატ I მასთან არის დაკავშირებული. სხვა მკვლევრები ადერკისა და მირდატის განცალკევებულ მეფეებად მიიჩნევენ. ამიტომ ამ სახელების ერთმანეთთან გაიგივება საბოლოოდ დადასტურებულ ფაქტად არ უნდა ჩაითვალოს.
# წარმოშობა და სამეფო წარმომავლობა
მირდატ I-ის წარმომავლობის შესახებ ისეთი დეტალური და ერთმნიშვნელოვანი ცნობები, როგორიც გვიანდელი ქართლის მეფეების შესახებ გვაქვს, არ შემონახულა. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, ადერკი დაკავშირებული იყო ფარნავაზიანთა და არშაკუნიანთა დინასტიურ ხაზებთან. ლეონტი მროველის „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ადერკის მამა ქართამი იყო, რომელიც ბარტომ მეფეს შვილად ჰყავდა აყვანილი. ქართამი ბარტომის ასულზე იყო დაქორწინებული, ხოლო მათი შვილი ადერკი სომხეთში გაიზარდა. თუ მირდატ I-ს ადერკისთან გავაიგივებთ, სწორედ ამ დინასტიურ კონტექსტში უნდა განვიხილოთ მისი წარმომავლობაც.## მეფობის ქრონოლოგია მირდატ I-ის მეფობის ზუსტი წლები საბოლოოდ დადგენილი არ არის. ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ისტორიოგრაფიული რეკონსტრუქციის მიხედვით, ქართლის ამ პერიოდის მეფობა ახ. წ. I საუკუნის დასაწყისს მიეკუთვნება. გიორგი მელიქიშვილის ქრონოლოგიურ სქემაში ადერკი, რომელიც მითრიდატესთან არის დაკავშირებული, დაახლოებით I საუკუნის 30-იანი წლების შუამდე მეფობდა. სხვა მკვლევრები განსხვავებულ ქრონოლოგიურ სქემებს გვთავაზობენ. ამის გამო კონკრეტული წლების მითითება, როგორც უდავო ფაქტისა, არასწორი იქნებოდა.
# ქართლის პოლიტიკური მდგომარეობა
მირდატ I-ის ეპოქა ქართლისთვის მნიშვნელოვანი საერთაშორისო კავშირების პერიოდს წარმოადგენდა. ქართლის სამეფო მდებარეობდა რომის იმპერიასა და ირანულ სამყაროს შორის, კავკასიის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს სტრატეგიულ სივრცეში. ამ მდგომარეობამ ქართლის მეფეებს აიძულა, ურთიერთობები ჰქონოდათ როგორც დასავლეთთან, ისე აღმოსავლეთის ძლიერ სახელმწიფოებთან. მირდატის ეპოქასთან დაკავშირებული წყაროები სწორედ ამ ფართო რეგიონულ პოლიტიკურ გარემოში უნდა განვიხილოთ.
# ურთიერთობა რომთანმირდატ I-ის ისტორიული იდენტობის საკითხში განსაკუთრებული
მნიშვნელობა აქვს რომაელ ისტორიკოს დიონ კასიოსს. გიორგი მელიქიშვილმა დიონ კასიოსის მიერ მოხსენიებული ქართლის მეფე მითრიდატე ადერკისთან დააკავშირა. ამავე რეკონსტრუქციის მიხედვით, სწორედ ამ მეფის ეპოქა უნდა ყოფილიყო ქართლისა და რომის ურთიერთობის მნიშვნელოვანი ეტაპი. რომაული წყაროების არსებობა მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ იგი საშუალებას იძლევა ქართული მატიანის ცნობები დამოუკიდებელ ანტიკურ მასალასთან შედარდეს. თუმცა წყაროების განსხვავებული სახელები და ქრონოლოგიური პრობლემები არ იძლევა იმის უფლებას, რომ ყველა პერსონაჟის იდენტიფიკაცია საბოლოოდ დადასტურებულად მივიჩნიოთ.
# მითრიდატეს სახელთან დაკავშირებული პრობლემა
მირდატის შესახებ საუბრისას ერთ-ერთი მთავარი სირთულე მისი სახელის სხვადასხვა ფორმით გადმოცემაა. ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში გვხვდება მირდატი, ხოლო ბერძნულ- რომაულ წყაროებში შესაბამისი სამეფო სახელი შეიძლება მითრიდატეს ფორმით იყოს წარმოდგენილი. ეს სახელობრივი მსგავსება თავისთავად საკმარისი არ არის სხვადასხვა წყაროში მოხსენიებული პირების იდენტობის დასამტკიცებლად. თუმცა გიორგი მელიქიშვილმა სწორედ ასეთი წყაროების შეჯერების საფუძველზე შეიმუშავა მოსაზრება, რომ ქართული ადერკი და ანტიკური წყაროების მითრიდატე ერთი ისტორიული პირი იყო. ამიტომ მირდატ I-ის ბიოგრაფიაში ეს საკითხი უნდა დარჩეს ისტორიოგრაფიულად ფრთხილ ფორმულირებაში.## სამხედრო და საგარეო პოლიტიკა მირდატ I-ის კონკრეტული სამხედრო კამპანიების შესახებ სანდო და დეტალური ცნობები მწირია. ქართლის მდებარეობიდან გამომდინარე, მისი მეფობის პერიოდი რეგიონული ძალების დაპირისპირების ფონზე მიმდინარეობდა, თუმცა კონკრეტული ბრძოლების, ჯარის რაოდენობის ან სამხედრო მოქმედებების აღწერა, რომელიც უშუალოდ მირდატ I-ს ეკუთვნის, საკმარისად დადასტურებული არ არის. ამიტომ მისთვის კონკრეტული სამხედრო გამარჯვებების ან ტერიტორიული დაპყრობების მიწერა ისტორიულად გამართლებული არ იქნებოდა.
# ქართლის ტერიტორია
მირდატ I-ის მმართველობის დროს ქართლის სამეფოს ზუსტი საზღვრების დადგენა რთულია. ქართული ისტორიული ტრადიცია ადერკის ეპოქას ქართლისა და ეგრისის ერთიან პოლიტიკურ სივრცეს უკავშირებს. „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ადერკიმ თავისი სამეფო ორ ვაჟს — ბარტომსა და ქართამს — გაუყო. ერთს მცხეთა და მტკვრის ჩრდილოეთი მხარე, მეორეს კი არმაზი და მტკვრის სამხრეთი მხარე ერგო. ამ ცნობას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ქართლის შემდგომი პოლიტიკური დაყოფის ისტორიისთვის, თუმცა მისი ზუსტი გეოგრაფიული საზღვრები თანამედროვე რუკაზე პირდაპირ ვერ აღდგება.
# რელიგიური ვითარებამირდატ I-ის ეპოქა ქრისტიანობის გავრცელებამდე პერიოდს მიეკუთვნება.
ამასთან, ქართული ქრისტიანული ისტორიული ტრადიცია ადერკის ეპოქას უკავშირებს საქართველოში ქრისტიანობის ადრეულ გავრცელებას. კერძოდ, სწორედ ამ პერიოდში ათავსებს ტრადიცია ანდრია პირველწოდებულის ქადაგებას საქართველოში. საქართველოს საპატრიარქოს გამოცემულ მასალებში აღნიშნულია, რომ ამ ტრადიციის მიხედვით, ანდრიას ქართლსა და ეგრისში უქადაგია. თუმცა ამ მოვლენების ზუსტი ქრონოლოგიისა და მირდატ I-ის პირადი რელიგიური პოლიტიკის შესახებ საკმარისი დამოუკიდებელი ცნობები არ არსებობს.
# ქრისტიანობის ადრეული კვალი
ქართლის ისტორიაში I საუკუნე განსაკუთრებით საინტერესოა იმით, რომ სწორედ ამ პერიოდში ჩნდება ქრისტიანობასთან დაკავშირებული ადრეული ტრადიციები. ქართული საეკლესიო ისტორიის მიხედვით, ქრისტიანული ქადაგება საქართველოში ჯერ კიდევ წმინდა ნინოს მოღვაწეობამდე დაიწყო. ამ პროცესს ადერკის მეფობის პერიოდსაც უკავშირებენ. თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ მირდატ I-ის დროს ქართლმა ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად მიიღო. ქართლის ოფიციალური გაქრისტიანება გაცილებით მოგვიანებით, მეფე მირიან III-ის მეფობის დროს მოხდა.
# მმართველობის ისტორიული მნიშვნელობამირდატ I-ის მნიშვნელობა უპირველესად ქართლის ადრეული სამეფოს
განვითარებისა და მისი საერთაშორისო მდგომარეობის კონტექსტში უნდა განვიხილოთ. მისი ეპოქა ემთხვევა პერიოდს, როდესაც ქართლი უკვე მნიშვნელოვანი სახელმწიფო იყო კავკასიაში და ურთიერთობა ჰქონდა რომაულ სამყაროსთან და სამხრეთ კავკასიის სხვა სახელმწიფოებთან. ამავე დროს, სწორედ ამ პერიოდისთვის ქართლის ისტორიის შესახებ ქართული და ბერძნულ-რომაული წყაროების შედარება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. მათი შეჯერებით ისტორიკოსები ცდილობენ დაადგინონ ქართლის მეფეთა სახელები, ქრონოლოგია და საერთაშორისო პოლიტიკური მდგომარეობა.
# მემკვიდრეობა
მირდატ I-ის უშუალო მემკვიდრეობის შესახებ სანდო ცნობები შეზღუდულია. ქართული ისტორიული ტრადიციის იმ ნაწილში, რომელიც ადერკის მეფობას აღწერს, მის შემდეგ მისი ორი ვაჟი — ბარტომი და ქართამი — გამეფდნენ. მათი მმართველობის დროს ქართლის სამეფო ორ პოლიტიკურ ცენტრად იყო წარმოდგენილი: მცხეთასა და არმაზში. ამასთან, თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში ადერკისა და მირდატ I-ის გაიგივების საკითხი სადავოა, ამიტომ მათი მემკვიდრეობის ერთმანეთთან პირდაპირ დაკავშირება მხოლოდ იმ შემთხვევაშია მართებული, თუ ეს ისტორიოგრაფიული მოსაზრება მკაფიოდ არის აღნიშნული.
# ისტორიული შეფასება
მირდატ I-ის სახე ქართული ისტორიის ადრეული პერიოდის ერთ-ერთ ყველაზე რთულ წყაროთმცოდნეობით საკითხს წარმოადგენს.მის შესახებ ცნობები სრულყოფილ ბიოგრაფიას არ ქმნის. ამიტომ მისი ისტორიული პორტრეტის აღდგენისას განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქართული მატიანეების ცნობების შედარება ბერძნულ-რომაულ წყაროებთან. გიორგი მელიქიშვილის რეკონსტრუქციაში მირდატი დაკავშირებულია მითრიდატესთან და ადერკისთან, რაც საშუალებას იძლევა ქართული მატიანის ცნობები ანტიკურ სამყაროში ქართლის შესახებ არსებულ ინფორმაციას დაუკავშირდეს. თუმცა ეს იდენტიფიკაცია საბოლოოდ დადასტურებული ფაქტი არ არის და ისტორიოგრაფიულ მოსაზრებად უნდა დარჩეს. მირდატ I-ის ეპოქის მთავარი მნიშვნელობა სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ ამ პერიოდში ქართლის სამეფო უკვე მკაფიოდ ჩანს ანტიკური სამყაროს პოლიტიკურ სივრცეში. იგი აღარ იყო მხოლოდ ადგილობრივი კავკასიური სამეფო, არამედ ჩართული იყო იმ საერთაშორისო ურთიერთობებში, რომლებშიც რომის იმპერია და აღმოსავლეთის სახელმწიფოები მონაწილეობდნენ.
მნიშვნელოვანი თარიღები
ახ. წ. I საუკუნის დასაწყისი — პერიოდი, რომელსაც მირდატ I-ის/ადერკის მეფობას უკავშირებენ ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ისტორიოგრაფიული რეკონსტრუქციის მიხედვით. I საუკუნის პირველი ნახევარი — ქართლის სამეფოს აქტიური ურთიერთობის პერიოდი რომაულ სამყაროსთან. I საუკუნე — ქართული ქრისტიანული ტრადიციის მიხედვით, საქართველოში ქრისტიანობის ადრეული გავრცელების პერიოდი.
მნიშვნელოვანი პიროვნებებიადერკი — ქართლის მეფე, რომლის მირდატ I-თან გაიგივება გიორგი
მელიქიშვილის ისტორიოგრაფიულ რეკონსტრუქციაშია შემოთავაზებული. მითრიდატე — ანტიკურ წყაროებში მოხსენიებული ქართლის მეფე, რომლის ადერკისთან გაიგივებასაც ზოგიერთი მკვლევარი ემხრობა. ბარტომი — ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, ადერკის ვაჟი და ქართლის ერთ-ერთი მმართველი. ქართამი — ადერკის მეორე ვაჟი, რომელმაც ქართული მატიანის მიხედვით სამეფოს მეორე ნაწილი მიიღო. ანდრია პირველწოდებული — ქართული საეკლესიო ტრადიციის მიხედვით, ადერკის ეპოქაში საქართველოში ქრისტიანობის ერთ-ერთი ადრეული მქადაგებელი.
დასკვნა
მირდატ I ქართლის ადრეული ისტორიის მნიშვნელოვანი, თუმცა რთულად დასადგენი მეფეა. მისი ცხოვრების შესახებ ცნობები არ იძლევა ისეთი სრულყოფილი ბიოგრაფიის შექმნის საშუალებას, როგორიც მოგვიანებით მოღვაწე ქართლის მეფეების შემთხვევაშია შესაძლებელი. მისი ისტორიული სახე განსაკუთრებით უკავშირდება ადერკის სახელთან და ბერძნულ-რომაულ წყაროებში მოხსენიებულ მითრიდატესთან შესაძლო გაიგივებას. ეს მოსაზრება მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს ქართულ ისტორიოგრაფიაში, მაგრამ საბოლოოდ დადასტურებულ ფაქტად მისი წარმოდგენა შეუძლებელია. მირდატ I-ის ეპოქა მაინც განსაკუთრებული მნიშვნელობისაა: ამ პერიოდში ქართლის სამეფო უკვე აქტიურად იყო ჩართული კავკასიისა და ახლო აღმოსავლეთის საერთაშორისო პოლიტიკაში, ხოლო ქართული ქრისტიანულიტრადიცია სწორედ ამ ეპოქას უკავშირებს ქრისტიანობის პირველი კვალის გაჩენას საქართველოში. ამიტომ მირდატ I-ის ისტორიული მნიშვნელობა მხოლოდ მის პირად მოღვაწეობაში კი არა, იმ გარდამავალ ეპოქაშიც უნდა დავინახოთ, როდესაც ქართლი ძველი აღმოსავლური სამყაროს ნაწილიდან თანდათან რომაული და ქრისტიანული სამყაროს მნიშვნელოვან კავკასიურ სახელმწიფოდ ყალიბდებოდა.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.