ადერკი
ძვ.წ. I ს. (სავარაუდო)
ისტორია და მმართველობა
ადერკი ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით ქართლის მეფე იყო და ადრეული ქართლის სამეფოს ისტორიაში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მმართველის სახით არის წარმოდგენილი. ლეონტი მროველის „ცხოვრება ქართველთა მეფეთა“ მას ქართლის მეათე მეფედ ასახელებს და მის წარმომავლობას ბარტომის ოჯახს უკავშირებს. საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ქართული ენციკლოპედიის ცნობით, ვახუშტი ბატონიშვილის ქრონოლოგიაში ადერკი ძვ. წ. 30 წელს დაიბადა და ახ. წ. 1–57 წლებში მეფობდა. თუმცა თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში მისი მეფობის თარიღები სადავოა და სხვადასხვა მკვლევარი განსხვავებულ ქრონოლოგიას გვთავაზობს. ადერკის შესახებ ცნობების მნიშვნელოვანი ნაწილი შუა საუკუნეების ქართულ ისტორიულ თხზულებებშია დაცული. ამიტომ მისი ბიოგრაფიის აღდგენისას აუცილებელია ერთმანეთისგან გავმიჯნოთ წყაროს მიერ მოთხრობილი ამბავი და ის საკითხები, რომლებიც თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში უფრო მყარად ან უფრო სადავოდ მიიჩნევა.
# წარმოშობა და ოჯახი
„ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ადერკი იყო ქართამის ძე და ბარტომ მეფის ასულის შვილი. ქართამი და ბარტომი იმ სამეფო საგვარეულოს წარმომადგენლები იყვნენ, რომლის ისტორიაც ფარნავაზიანთა დინასტიურ ტრადიციას უკავშირდება. ადერკი ბავშვობაში სომხეთში აღიზარდა. ქართული მატიანე მას აღწერს როგორც ფიზიკურად ძლიერ და გამოცდილ მებრძოლს, რომელსაც სომხებისა და ასურელების წინააღმდეგ ბრძოლებში ჰქონდა მონაწილეობა მიღებული. თუმცა ამ კონკრეტული სამხედრო ბიოგრაფიის დეტალები დამოუკიდებელი თანამედროვე წყაროებით არ დასტურდება და ამიტომ ისინი უნდა განვიხილოთ როგორც ქართული მატიანის მონათხრობი.მისი დედის მხრიდან კავშირი ბარტომის სამეფო სახლთან განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა მაშინ, როდესაც ადერკიმ ქართლის ტახტის დაბრუნება გადაწყვიტა.
# ტახტზე დაბრუნება
ადერკის გამეფების ისტორია ქართული მატიანის მიხედვით დაკავშირებულია ქართლის ტახტისთვის ბრძოლასთან. იმ დროისთვის ქართლის მეფე არშაკი იყო. ადერკიმ სომხეთის მეფეს დახმარება სთხოვა და მისგან სამხედრო ძალა მიიღო. ამის შემდეგ იგი ქართლისკენ დაიძრა. ქართული წყაროს მიხედვით, არშაკმა თავის მხრივ შეკრიბა ქართლის ერისთავები და მოკავშირე ძალები და ადერკის წინააღმდეგ გამოვიდა. ორივე მხარის ჯარი თრიალეთში შეხვდა ერთმანეთს. თუმცა საბოლოო ბრძოლამდე ადერკიმ მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ნაბიჯი გადადგა. იგი ქართლის ჯარის წინაშე მივიდა და განაცხადა, რომ თავადაც მეფეთა შვილი იყო და ქართლის სამეფო ტახტზე კანონიერ პრეტენზიას აცხადებდა. ქართული მატიანის თანახმად, ქართველებმა იგი ფარნავაზიანთა სამეფო სახლის კანონიერ მემკვიდრედ აღიარეს და ბრძოლის ნაცვლად მის მხარეს გადავიდნენ. ამის შემდეგ ადერკი ქართლში მეფედ მიიყვანეს. ეს მონათხრობი მნიშვნელოვანია ქართული შუა საუკუნეების ისტორიული ტრადიციისთვის, თუმცა მისი ყველა დეტალის დამოუკიდებელი დადასტურება შეუძლებელია.
# გამეფება და მმართველობის დასაწყისი„ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ადერკი ქართლის მეფე ოცდაათი წლის
ასაკში გახდა და 47 წელი იმეფა. იმავე წყაროს მიხედვით, სომხეთის მეფემ მას თავისი ასული მიათხოვა. ადერკი მცხეთაში დამკვიდრდა და ქართული მატიანე მის მმართველობას დადებითად აფასებს. წყაროში აღნიშნულია, რომ მან „კეთილად“ იმეფა და გააერთიანა ქართლისა და ეგრისის ქვეყნები. საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ქართული ენციკლოპედია ასევე აღნიშნავს, რომ ლეონტი მროველის მიხედვით ადერკიმ თავის ორ ვაჟს სამეფო გაუყო.
# ქართლისა და ეგრისის გაერთიანება
ადერკის მეფობას ქართული ისტორიული ტრადიცია უკავშირებს ქართლისა და ეგრისის გაერთიანებას. „ქართლის ცხოვრების“ ცნობით, ადერკიმ „დაიპყრა ყოველი ქვეყანა ქართლი და ეგრისი“. ამ ცნობით, მისი ხელისუფლება დასავლეთ საქართველოს მნიშვნელოვან ნაწილზეც ვრცელდებოდა. თუმცა ამ პერიოდის პოლიტიკური საზღვრების ზუსტად დადგენა რთულია. ამიტომ ადერკის მიერ კონკრეტული ტერიტორიების დაპყრობის ან სახელმწიფოს საზღვრების ზუსტი რუკის შექმნა მხოლოდ ქართული მატიანის ამ ცნობაზე დაყრდნობით არ შეიძლება. უფრო უსაფრთხოა ითქვას, რომ ქართული ისტორიული ტრადიცია ადერკის მეფობას უკავშირებს ქართლის სამეფოს პოლიტიკური სივრცის გაფართოებას და ქართლისა და ეგრისის ერთიან სამეფო ხელისუფლებას.
# ურთიერთობა სომხეთთანადერკის ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა სომხეთთან
ურთიერთობას. ქართული მატიანის მიხედვით, იგი სომხეთში იყო აღზრდილი და მოგვიანებით სომხეთის მეფისგან სამხედრო დახმარება მიიღო ქართლის ტახტის დასაბრუნებლად. გამეფების შემდეგ კი სომხეთის მეფემ თავისი ქალიშვილი ადერკის მიათხოვა. ეს ცნობები მიუთითებს ქართლის სამეფოსა და სომხეთის სამეფო სახლს შორის მჭიდრო პოლიტიკურ და დინასტიურ კავშირებზე. თუმცა სომხეთის იმ მეფის ზუსტი ვინაობა, რომელსაც ქართული მატიანე ადერკის ისტორიაში მოიხსენიებს, თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში ამ ცნობების საფუძველზე საბოლოოდ დადგენილი არ არის.
# საგარეო პოლიტიკა
ადერკის საგარეო პოლიტიკის შესახებ დეტალური ცნობები მწირია. მისი პოლიტიკური კარიერის დასაწყისშივე აშკარად ჩანს სომხეთთან მჭიდრო კავშირი. ადერკიმ სწორედ სომხეთის მეფისგან მიიღო სამხედრო დახმარება და ამ მხარდაჭერით ცდილობდა ქართლის ტახტის დაბრუნებას. შემდგომი ურთიერთობების შესახებ კონკრეტული ხელშეკრულებების ან სამხედრო კამპანიების შესახებ საკმარისი სანდო ცნობები არ არის შემონახული. ამიტომ ადერკის საგარეო პოლიტიკის შესახებ უფრო ფართო დასკვნების გაკეთება სიფრთხილით უნდა მოხდეს.## მნიშვნელოვანი სამხედრო მოვლენები ადერკის მმართველობის დასაწყისთან დაკავშირებული მთავარი სამხედრო მოვლენა იყო ბრძოლა არშაკის წინააღმდეგ. ქართული მატიანის მიხედვით, მოწინააღმდეგე მხარეები თრიალეთში შეხვდნენ ერთმანეთს. ადერკი და არშაკი საკუთარი ჯარებით ბრძოლისათვის მოემზადნენ, მაგრამ საბოლოოდ ბრძოლა ფართომასშტაბიან შეტაკებად არ იქცა, რადგან ადერკიმ ქართველებს თავისი წარმომავლობა და მეფობის უფლება გააცნო. ქართველებმა იგი აღიარეს და მის მხარეს გადავიდნენ. ამის შემდეგ ადერკი ქართლის მეფე გახდა. სხვა კონკრეტული ომების შესახებ სანდო და დამოუკიდებლად დადასტურებული ცნობები არ გვაქვს, ამიტომ ადერკის სამხედრო მოღვაწეობის გაფართოებული აღწერა ისტორიულად გაუმართლებელი იქნებოდა.
# რელიგიური ვითარება
ადერკის მეფობის პერიოდი განსაკუთრებული მნიშვნელობისაა ქართული ქრისტიანობის ისტორიული ტრადიციისთვის. ქართული მატიანე მისი მეფობის პირველ წლებს უკავშირებს იესო ქრისტეს დაბადებას და შემდგომ იერუსალიმიდან მოსულ ცნობებს. ამავე მონათხრობში მოთხრობილია, რომ მცხეთაში მცხოვრებმა ებრაელებმა თავდაპირველად იერუსალიმის ამბავი აღიქვეს როგორც ქალაქის დარბევა, შემდეგ კი შეიტყვეს, რომ აღმოსავლეთიდან მოსულ მოგვებს ახალშობილი ყრმისთვის ძღვენი მიჰქონდათ. ეს ცნობები წარმოადგენს ქართული ქრისტიანული ისტორიული ტრადიციის ნაწილს და არა ადერკის მეფობის თანამედროვე დოკუმენტურ ქრონიკას.## ქრისტეს კვართის მცხეთაში ჩამოტანა ადერკის მეფობის ყველაზე ცნობილი ეპიზენტი უკავშირდება ქრისტეს კვართის მცხეთაში ჩამოტანის ტრადიციას. საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ქართული ენციკლოპედიის ცნობით, ლეონტი მროველის მიხედვით, სწორედ ადერკის მეფობის დროს ჩამოიტანეს მცხეთაში ქრისტეს კვართი ელიოზ მცხეთელმა და ლონგინოზ კარსნელმა. ეს ამბავი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საქართველოს ქრისტიანული ტრადიციისთვის, რადგან მცხეთის სვეტიცხოვლის ისტორია სწორედ ქრისტეს კვართის სიწმინდეს უკავშირდება. თუმცა ამ მოვლენას ისტორიული ფაქტის სახით თანამედროვე ეპოქის დამოუკიდებელი წყაროები ვერ ადასტურებს. შესაბამისად, საისტორიო ტექსტში მისი წარმოდგენა მართებულია როგორც ქართული საეკლესიო და ისტორიული ტრადიციის მნიშვნელოვანი ნაწილი.
# ელიოზ მცხეთელი და ლონგინოზ კარსნელი
ქართული ქრისტიანული ტრადიციის მიხედვით, ქრისტეს კვართის მცხეთაში ჩამოტანას უკავშირებენ ელიოზ მცხეთელსა და ლონგინოზ კარსნელს. მატიანის მიხედვით, ისინი იერუსალიმში იმყოფებოდნენ ქრისტეს ჯვარცმის დროს და შემდეგ სიწმინდე მცხეთაში ჩამოიტანეს. ადერკის მეფობის ეპოქასთან მათი დაკავშირება სწორედ ამ ტრადიციიდან მომდინარეობს. მათი ბიოგრაფიული დეტალები დამოუკიდებელი წყაროებით დადასტურებული არ არის, ამიტომ მათ შესახებ დამატებითი ცნობების მოყოლა ამ ბიოგრაფიაში საჭირო არ არის.## ადერკის ეპოქა და ქრისტიანობის გავრცელების ტრადიცია ქართული საეკლესიო ისტორიული ტრადიცია ადერკის ეპოქას ასევე უკავშირებს ანდრია პირველწოდებულის საქართველოში ქადაგებას. საქართველოს ეროვნული საპარლამენტო ბიბლიოთეკის მასალებში აღნიშნულია, რომ გ. მელიქიშვილის ქრონოლოგიური რეკონსტრუქციის მიხედვით, ანდრია მოციქულის საქართველოში პირველი მოგზაურობა ადერკის მეფობის პერიოდს შეიძლება დამთხვეოდა. იმავე მასალაში ხაზგასმულია, რომ ადერკის მეფობის წლებთან დაკავშირებით სხვადასხვა მკვლევარს განსხვავებული შეხედულება ჰქონდა. ამიტომ ადერკის ბიოგრაფიაში სწორია ითქვას, რომ ქართული ქრისტიანული ტრადიცია მის ეპოქას ანდრია მოციქულის ქადაგებას უკავშირებს, მაგრამ ამ მოვლენების ზუსტი ქრონოლოგიისა და ისტორიული დეტალების დადგენა რთულია.
# ურთიერთობა ქრისტიანულ მისიონერებთან
ქართული საეკლესიო ტრადიციის მიხედვით, ადერკი დადებითად არ შეხვედრია მის სამეფოში ახალი სარწმუნოების გავრცელებას. ანდრია მოციქულის ქადაგებასთან დაკავშირებული ტრადიცია გვამცნობს, რომ დასავლეთ და სამხრეთ საქართველოს გარკვეულ მოსახლეობაში ქრისტიანობის გავრცელებამ ადერკის უკმაყოფილება გამოიწვია. თუმცა ეს ცნობები ძირითადად მოგვიანებით ჩამოყალიბებულ საეკლესიო ისტორიულ ტრადიციას ეფუძნება. ამიტომ არ შეიძლება მათი გამოყენება ადერკის კონკრეტული რელიგიური პოლიტიკის ზუსტი რეკონსტრუქციისთვის.
# მმართველობის ხანგრძლივობალეონტი მროველის მიხედვით, ადერკი 30 წლის ასაკში გამეფდა და 47
წელი იმეფა. საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ქართული ენციკლოპედია ამავე ტრადიციას აფიქსირებს. ვახუშტი ბატონიშვილის ქრონოლოგიით მისი მეფობა ახ. წ. 1–57 წლებით თარიღდება. თუმცა სხვა მკვლევრებმა ადერკის მეფობისთვის განსხვავებული თარიღები შემოგვთავაზეს. ამიტომ კონკრეტული წლების აბსოლუტურად ზუსტ ქრონოლოგიად წარმოდგენა არასწორი იქნება.
# სამეფოს გაყოფა
ადერკის მეფობის დასასრულს ქართული ისტორიული ტრადიცია უკავშირებს ქართლის სამეფოს მის ორ ვაჟს შორის გაყოფას. ლეონტი მროველის მიხედვით, ადერკიმ სამეფო თავის ორ ვაჟს — ბარტომსა და ქართამს — გაუნაწილა. ბარტომი მცხეთაში, ხოლო ქართამი არმაზში გამეფდა. ეს ცნობები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქართლის შემდგომი პოლიტიკური ისტორიისთვის, რადგან სწორედ ამის შემდეგ იწყება ქართული მატიანეების მიხედვით ორი სამეფო ცენტრის არსებობის პერიოდი. საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ქართული ენციკლოპედია ასევე აღნიშნავს, რომ „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ ადერკის სხვა სახელით — როკად — მოიხსენიებს და მისი მეფობის შემდეგ ქართლის ორ სამეფოდ გაყოფას უკავშირებს.
# ბარტომი და ქართამი
ადერკის შვილებად ქართული ისტორიული ტრადიცია ასახელებს ბარტომსა და ქართამს.მატიანის მიხედვით, ბარტომმა მცხეთაში იმეფა, ხოლო ქართამმა — არმაზში. ისინი მშვიდობიანად და ურთიერთშეთანხმებით მეფობდნენ. შემდგომ მათმა ვაჟებმა — კაოსმა და ფარსმანმა — გააგრძელეს მმართველობა. ამგვარად, ადერკის მეფობის დასასრული და მისი სამეფოს შვილებისთვის გადანაწილება მნიშვნელოვანი გარდამავალი მომენტია ქართლის პოლიტიკური ისტორიისთვის.
# ისტორიული იდენტობის პრობლემა
ადერკის შესახებ ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ისტორიოგრაფიული საკითხია მისი გაიგივება სხვა წყაროებში ცნობილ ქართლის მეფეებთან. საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ქართული ენციკლოპედია აღნიშნავს, რომ ისტორიკოსმა გიორგი მელიქიშვილმა ადერკი ქართლის მეფე მითრიდატე I-თან გააიგივა. სხვა მკვლევრებმა კი ადერკის მეფობის სრულიად განსხვავებული ქრონოლოგია შემოგვთავაზეს. ეს ნიშნავს, რომ ადერკის სახელის დაკავშირება რომელიმე კონკრეტულ მეფესთან ბერძნულ-რომაული წყაროებიდან საბოლოოდ დადასტურებულ ფაქტად არ უნდა ჩაითვალოს. ამიტომ ისტორიულად ფრთხილი მიდგომაა, ადერკის შესახებ ქართული წყაროების ცნობები ცალკე განვიხილოთ და მისი გაიგივება სხვა მეფეებთან მხოლოდ ისტორიოგრაფიულ მოსაზრებად მივუთითოთ.
# გარდაცვალება და მემკვიდრეობა
ადერკის გარდაცვალების ზუსტი თარიღი სანდოდ დადგენილი არ არის.ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, მისი გარდაცვალების შემდეგ ტახტი მისმა ვაჟებმა, ბარტომმა და ქართამმა, დაიკავეს. მათ შორის სამეფო ძალაუფლება ორ ცენტრად განაწილდა — მცხეთასა და არმაზში. ამ მოვლენას ქართული მატიანე ქართლის პოლიტიკური ისტორიის ახალ ეტაპად წარმოგვიდგენს.
# ისტორიული მნიშვნელობა
ადერკის ისტორიული მნიშვნელობა პირველ რიგში იმით განისაზღვრება, რომ ქართული მატიანეები მას უკავშირებენ ქართლისა და ეგრისის გაერთიანებას, ქართლის სამეფო ხელისუფლების განმტკიცებას და შემდგომ სამეფოს ორ ცენტრად გადანაწილებას. მისი მეფობის ეპოქა ასევე განსაკუთრებულია საქართველოს ქრისტიანული ისტორიული მეხსიერებისთვის. ქართული ტრადიცია სწორედ ამ პერიოდს უკავშირებს ქრისტეს კვართის მცხეთაში ჩამოტანას და ანდრია პირველწოდებულის საქართველოში ქადაგებას. ამასთანავე, ადერკის ბიოგრაფია კარგად აჩვენებს, რამდენად რთულია ადრეული ქართლის ისტორიის აღდგენა. მისი მეფობის თარიღები, მისი გაიგივება სხვა ისტორიულ მეფეებთან და ზოგიერთი დინასტიური საკითხი მკვლევართა შორის განსხვავებულად არის შეფასებული. სწორედ ამიტომ ადერკის შესახებ ყველაზე სანდო ტექსტი უნდა დაეყრდნოს ქართულ ისტორიულ წყაროებს, მაგრამ ამავე დროს მკაფიოდ გამოყოს მატიანის ტრადიცია თანამედროვე ისტორიოგრაფიული დასკვნებისგან.
მნიშვნელოვანი თარიღები
ძვ. წ. 30 წელი — ვახუშტი ბატონიშვილის ქრონოლოგიის მიხედვით, ადერკის დაბადების სავარაუდო წელი.ახ. წ. I საუკუნის დასაწყისი — ვახუშტის ქრონოლოგიის მიხედვით, ადერკის გამეფების პერიოდი. ახ. წ. I საუკუნე — ქართული ქრისტიანული ტრადიცია ადერკის მეფობის პერიოდს უკავშირებს ქრისტეს კვართის მცხეთაში ჩამოტანას. ახ. წ. 1–57 წლები — ადერკის მეფობის თარიღები ვახუშტი ბატონიშვილის ქრონოლოგიით; ეს ქრონოლოგია ერთადერთი და საბოლოოდ დადასტურებული არ არის. ადერკის მეფობის დასასრული — ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, მისი სამეფო მის ორ ვაჟს, ბარტომსა და ქართამს, შორის გაიყო.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ბარტომი — ადერკის ვაჟი, რომელმაც ქართული მატიანის მიხედვით მცხეთაში იმეფა. ქართამი — ადერკის ვაჟი, რომელმაც არმაზში იმეფა. არშაკი — ქართლის მეფე, რომლის წინააღმდეგაც ადერკი ქართული მატიანის მიხედვით ტახტის დასაბრუნებლად იბრძოდა. სომხეთის მეფე — ადერკის მოკავშირე, რომელმაც მას სამხედრო დახმარება გაუწია და შემდეგ თავისი ქალიშვილი მიათხოვა. მისი ზუსტი ვინაობა სანდოდ დადგენილი არ არის. ელიოზ მცხეთელი — ქართული ქრისტიანული ტრადიციის მიხედვით, ქრისტეს კვართის მცხეთაში ჩამომტანი.ლონგინოზ კარსნელი — ქართული ქრისტიანული ტრადიციის მიხედვით, ელიოზთან ერთად ქრისტეს კვართის მცხეთაში ჩამომტანი. ანდრია პირველწოდებული — ქრისტიანული საეკლესიო ტრადიციის მიხედვით, რომლის საქართველოში ქადაგებასაც ადერკის მეფობის პერიოდს უკავშირებენ.
დასკვნა
ადერკი ქართლის ადრეული ისტორიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მეფეა, რომლის შესახებაც ცნობები ძირითადად ქართულ ისტორიულ და საეკლესიო ტრადიციაშია შემონახული. ქართული მატიანეების მიხედვით, იგი ქართამის ძე და ბარტომის შვილიშვილი იყო. სომხეთში აღზრდილმა ადერკიმ სომხეთის მეფის დახმარებით ქართლის ტახტის დაბრუნება სცადა. საბოლოოდ ქართველებმა იგი მეფედ აღიარეს და ადერკი ქართლში გამეფდა. მისი მეფობა ქართულ ტრადიციაში დაკავშირებულია ქართლისა და ეგრისის ერთიან პოლიტიკურ სივრცეში მოქცევასთან. ადერკის მმართველობის პერიოდში ასევე განვითარდა მოვლენები, რომლებმაც საქართველოს შემდგომი რელიგიური და პოლიტიკური ისტორიისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა. ქართული საეკლესიო ტრადიცია სწორედ მის ეპოქას უკავშირებს ქრისტეს კვართის მცხეთაში ჩამოტანას და ანდრია პირველწოდებულის ქადაგებას. მისი მმართველობის დასასრულს, ქართული მატიანის მიხედვით, სამეფო მის ორ ვაჟს — ბარტომსა და ქართამს — შორის გაიყო. ამან ქართლის პოლიტიკური ისტორიის ახალი ეტაპი შექმნა. ადერკის ბიოგრაფიის ყველაზე რთული საკითხები მისი ქრონოლოგია და სხვა ისტორიულ წყაროებში ცნობილ მეფეებთან მისი შესაძლო გაიგივებაა. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში ამ საკითხებზე განსხვავებული შეხედულებები არსებობს. ამიტომ ადერკის შესახებ ისტორიულად ზუსტი ტექსტი უნდა ემყარებოდეს იმას, რაც წყაროებში ნამდვილად არის დაცული,ხოლო სადავო საკითხები — მკაფიოდ იყოს გამიჯნული დადასტურებული ფაქტებისგან.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.