არშოკი
ძვ.წ. 109–90 (სავარაუდო)
ისტორია და მმართველობა
არშაკ I, ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში ცნობილი როგორც არშაკი, ქართლის მეხუთე მეფედ არის მოხსენიებული „ქართლის ცხოვრებაში“. იგი ქართლის ისტორიის იმ პერიოდის მმართველია, როდესაც სამეფოში ფარნავაზიანთა დინასტიის შემდეგ ახალი დინასტიური გავლენა დამკვიდრდა. მისი მეფობის ზუსტი წლები სანდოდ დადგენილი არ არის. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში არშაკ I-ის მეფობა, ჩვეულებრივ, ძვ. წ. II საუკუნის მეორე ნახევარს ან დაახლოებით ძვ. წ. 90–78 წლებს უკავშირებენ, თუმცა ეს ქრონოლოგია წყაროთა პრობლემების გამო საბოლოოდ დადასტურებულად არ შეიძლება ჩაითვალოს.არშაკ I-ის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხია მისი დინასტიური წარმომავლობა. „ქართლის ცხოვრება“ მას სომხეთის მეფის ძედ და არშაკუნიანად მოიხსენიებს, მაგრამ ეს ცნობები ისტორიულად პრობლემურია: სომხეთში არშაკუნიანთა დინასტიის რეალური დამკვიდრება გაცილებით გვიანდელ პერიოდს ეკუთვნის. ამიტომ მისი „არშაკუნიანობის“ შესახებ მატიანის ცნობა პირდაპირ ისტორიულ ფაქტად არ უნდა მივიჩნიოთ.
# წარმომავლობა და ოჯახი
ქართული მატიანის მიხედვით, არშაკი სომხეთის მეფის ძე იყო. ქართლის დიდებულებმა იგი მეფედ მოიწვიეს მას შემდეგ, რაც ფარნაჯომის წინააღმდეგ აჯანყდნენ. ამავე წყაროს მიხედვით, არშაკს ცოლად ჰყავდა ფარნავაზიანთა სამეფო სახლის წარმომადგენელი. სწორედ ამ ოჯახური კავშირის საფუძველზე გახდა შესაძლებელი მისი ქართლის ტახტზე მოწვევა. თუმცა არშაკის სომხეთის მეფის ძედ წარმოდგენა და მისი ზუსტი გენეალოგია თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში სადავოა. საქართველოს ენციკლოპედია პირდაპირ აღნიშნავს, რომ მისი ასეთი წარმომავლობა საეჭვოა, რადგან არშაკუნიანთა დინასტიის სომხეთში გამეფების ქრონოლოგია ამ ცნობას არ შეესაბამება.
# ტახტზე ასვლა
არშაკის გამეფება ქართული მატიანის მიხედვით დაკავშირებულია ფარნაჯომის წინააღმდეგ მოწყობილ აჯანყებასთან. ფარნაჯომი ფარნავაზიანთა დინასტიის წარმომადგენელი იყო. „ქართლის ცხოვრების“ თანახმად, მისი პოლიტიკით უკმაყოფილო ქართლის ერისთავებმა სომხეთის მეფეს მიმართეს და ახალი მმართველის გამოგზავნა სთხოვეს.მათ არჩევანი არშაკზე შეაჩერეს. არშაკი ქართლში მოვიდა და ფარნაჯომის წინააღმდეგ ბრძოლაში ჩაერთო. ფარნაჯომი ბრძოლაში დამარცხდა და დაიღუპა, რის შემდეგაც არშაკმა ქართლის ტახტი დაიკავა. ეს ამბავი ქართული შუა საუკუნეების ისტორიული ტრადიციის ნაწილია და მისი ყველა დეტალი დამოუკიდებელი თანამედროვე წყაროებით არ დასტურდება.
# შიდა პოლიტიკა
არშაკის მმართველობის შესახებ ქართული წყაროები საკმაოდ მოკლე ცნობას გვაწვდის. „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, არშაკმა „დაიპყრა ყოველი ქართლი“ და შემდეგ მშვიდობიანად მეფობდა. წყარო განსაკუთრებით აღნიშნავს მის ყურადღებას ქვეყნის თავდაცვითი ნაგებობებისადმი. ამ ცნობიდან ჩანს, რომ ქართული ისტორიული ტრადიცია არშაკის მმართველობას უკავშირებს ქართლის პოლიტიკური ერთიანობის შენარჩუნებასა და თავდაცვითი სისტემის გაძლიერებას. მის მიერ გატარებული სხვა კონკრეტული ადმინისტრაციული ან ეკონომიკური რეფორმების შესახებ სანდო ცნობები არ გვაქვს, ამიტომ მათი მისთვის მიწერა საფუძვლიანი არ იქნებოდა.
# თავდაცვითი მშენებლობა
არშაკ I-ის მმართველობის ყველაზე კონკრეტული ცნობადი საქმიანობა ციხესიმაგრეების გამაგრებას უკავშირდება.„ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, მან გააძლიერა ქართლის სიმაგრეები და განსაკუთრებით ჯავახეთის ქალაქი წუნდა. წყარო პირდაპირ აღნიშნავს, რომ არშაკმა წუნდის ზღუდეები გაამაგრა. საქართველოს ენციკლოპედია ასევე აღნიშნავს არშაკის მიერ ქვეყნის თავდაცვითი ნაგებობების გაძლიერებას. ეს ცნობები განსაკუთრებით საინტერესოა ქართლის გეოპოლიტიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით. ჯავახეთი სამხრეთ მიმართულებით მდებარეობდა და მნიშვნელოვანი სტრატეგიული სივრცე იყო. წუნდის გამაგრება შეიძლება განვიხილოთ როგორც სამეფოს სამხრეთი საზღვრების დაცვის მცდელობა, თუმცა კონკრეტული სამხედრო საფრთხის შესახებ ამ ცნობიდან დამატებითი დასკვნის გაკეთება არ შეიძლება.
# საგარეო პოლიტიკა
არშაკ I-ის საგარეო პოლიტიკის შესახებ პირდაპირი ცნობები ძალიან მწირია. ქართული მატიანის მიხედვით, მისი ტახტზე მოწვევა დაკავშირებული იყო სომხეთის სამეფოსთან. ეს მიუთითებს, რომ ქართლის პოლიტიკური ელიტა და სომხეთის სამეფო ერთმანეთთან აქტიურ ურთიერთობაში იმყოფებოდნენ. თუმცა არ გვაქვს საკმარისი სანდო ცნობები კონკრეტული ხელშეკრულებების, ომების ან დიპლომატიური მისიების შესახებ. შესაბამისად, არშაკის საგარეო პოლიტიკის დეტალური რეკონსტრუქცია შეუძლებელია.
# ურთიერთობა სომხეთთან
არშაკის ისტორიულ სახეს განსაკუთრებით განსაზღვრავს მისი კავშირი სომხეთთან.„ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ქართლის ერისთავებმა სომხეთის მეფეს სთხოვეს მმართველის გამოგზავნა, რის შემდეგაც არშაკი ქართლში გამეფდა. თუმცა მისი სომხეთის მეფის ძედ მოხსენიება პრობლემურია. თანამედროვე ისტორიოგრაფია მიიჩნევს, რომ ქართული მატიანის მიერ გამოყენებული სახელწოდება „არშაკუნიანი“ შესაძლოა მოგვიანებით შექმნილი დინასტიური ტერმინოლოგიის შედეგი იყოს. საქართველოს ენციკლოპედია სწორედ ამ ქრონოლოგიურ წინააღმდეგობაზე მიუთითებს. ამიტომ უფრო ფრთხილი ფორმულირებაა, რომ ქართული ისტორიული ტრადიცია არშაკს სომხეთის სამეფო სახლთან აკავშირებს, მაგრამ მისი ზუსტი გენეალოგიის დადასტურება შეუძლებელია.
# ომები
არშაკ I-ის მმართველობის შესახებ ცნობილი მთავარი სამხედრო მოვლენა ფარნაჯომის დამარცხებაა. ქართული მატიანის მიხედვით, ფარნაჯომსა და არშაკის მომხრეებს შორის ბრძოლა გაიმართა. ფარნაჯომი დამარცხდა და დაიღუპა, რის შემდეგაც არშაკი ქართლის მეფე გახდა. სხვა კონკრეტული ბრძოლების შესახებ სანდო ცნობები არ არის შემონახული. ამიტომ არშაკის სამხედრო საქმიანობის შესახებ გადაჭარბებული სურათის შექმნა არასწორი იქნებოდა. წყაროები მას უპირველესად პოლიტიკური ცვლილებისა და თავდაცვითი მშენებლობის კონტექსტში წარმოგვიდგენენ.
# ტერიტორიული მდგომარეობა„ქართლის ცხოვრება“ არშაკის გამეფების შემდეგ აღნიშნავს, რომ მან
„დაიპყრა ყოველი ქართლი“. ამ ფორმულირების საფუძველზე ქართული ისტორიული ტრადიცია მას ქართლის პოლიტიკური ერთიანობის განმტკიცებას უკავშირებს. თუმცა ძვ. წ. II საუკუნის ქართლის ზუსტი საზღვრების დადგენა მხოლოდ ამ ერთი ცნობით შეუძლებელია. ამიტომ არ შეიძლება არშაკის მიერ კონკრეტული ტერიტორიების დაპყრობის ან სახელმწიფოს გაფართოების ზუსტი რუკის აღდგენა. მისი მმართველობის უფრო სანდოდ დასახელებული შედეგი არის ქართლის სამეფო ხელისუფლების განმტკიცება და თავდაცვითი ცენტრების გაძლიერება.
# რელიგია და კულტურა
არშაკ I-ის რელიგიური პოლიტიკის შესახებ სანდო ცნობები არ არის შემონახული. მისი მეფობა წინაქრისტიანულ ეპოქას ეკუთვნის, როდესაც ქართლში ადგილობრივი წარმართული რელიგიური ტრადიციები არსებობდა, თუმცა კონკრეტულად არშაკის მიერ რომელიმე კულტის შემოღების, შეცვლის ან რეფორმირების შესახებ წყაროები საკმარის ინფორმაციას არ გვაწვდის. ამიტომ მისთვის კონკრეტული რელიგიური რეფორმების მიწერა ისტორიულად გაუმართლებელი იქნებოდა.
# კულტურა და განათლება
არშაკ I-ის მმართველობის პერიოდში კულტურის, განათლებისა და მწიგნობრობის შესახებ კონკრეტული ცნობები არ არის შემონახული.მისი სახელის დაკავშირება რომელიმე კონკრეტულ კულტურულ პროექტთან ან საგანმანათლებლო საქმიანობასთან სანდო წყაროებით არ დასტურდება. მისი მმართველობის შესახებ არსებული ცნობები ძირითადად პოლიტიკურ და სამხედრო საკითხებზეა კონცენტრირებული.
# არშაკი და „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“
არშაკ I-ის იდენტობისთვის მნიშვნელოვანი საკითხია მისი შესაძლო გაიგივება „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“-ს არსოკთან/არსუკთან. საქართველოს ენციკლოპედიის მიხედვით, არსებობს მოსაზრება, რომ „ქართლის ცხოვრების“ არშაკ I და „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“-ს მეექვსე მეფე არსოკი/არსუკი ერთი და იგივე პიროვნება უნდა იყოს. ეს არ არის პირდაპირი წყაროს მიერ დადასტურებული იდენტიფიკაცია, არამედ ისტორიოგრაფიული რეკონსტრუქციაა. ამიტომ ამ ორი სახელის გაიგივება სიფრთხილით უნდა იქნეს წარმოდგენილი.
# მეფობის დასასრული
„ქართლის ცხოვრება“ არშაკის მეფობას საკმაოდ მოკლედ აღწერს. წყაროს მიხედვით, მან გარკვეული პერიოდი მეფობდა, გააძლიერა ქართლის სიმაგრეები, განსაკუთრებით წუნდის ზღუდეები, და შემდეგ გარდაიცვალა. მის შემდეგ ტახტი მისმა ვაჟმა არტაგმა დაიკავა. არშაკის გარდაცვალების ზუსტი თარიღი სანდოდ დადგენილი არ არის.
# მემკვიდრე — არტაგიარშაკ I-ის შემდეგ ქართლის მეფე გახდა მისი ვაჟი არტაგი.
„ქართლის ცხოვრება“ არტაგსაც არშაკუნიანად მოიხსენიებს და მის მეფობას შემდეგ ეპოქას უკავშირებს. სწორედ არტაგია ის მეფე, რომელიც მოგვიანებით ბერძნულ-რომაულ წყაროებში არტოკესის (Artoces) სახელით არის ცნობილი და რომლის მეფობის დროსაც ძვ. წ. 65 წელს ქართლში პომპეუსის ლაშქრობა მოხდა. ეს არშაკ I-ისა და არტაგის ისტორიულ მნიშვნელობას ზრდის: მათი მმართველობა ქართლის იმ დინასტიურ ეტაპს ეკუთვნის, რომელიც საბოლოოდ ძვ. წ. I საუკუნის რომაულ ჩარევამდე მივიდა.
# ისტორიული მნიშვნელობა
არშაკ I-ის ისტორიული მნიშვნელობა რამდენიმე მიმართულებით არის მნიშვნელოვანი. პირველ რიგში, იგი დაკავშირებულია ქართლის სამეფო დინასტიის ცვლილებასთან. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, ფარნაჯომის დამხობის შემდეგ ქართლის ტახტზე არშაკი, სომხეთის სამეფო სახლთან დაკავშირებული მმართველი, ავიდა. ამით ქართლის სამეფო ისტორიაში ახალი დინასტიური ეტაპი დაიწყო. მეორე მხრივ, არშაკის მეფობა დაკავშირებულია ქვეყნის თავდაცვით გაძლიერებასთან. მატიანე განსაკუთრებით გამოყოფს ჯავახეთში მდებარე წუნდის სიმაგრის გამაგრებას. მესამე მნიშვნელოვანი საკითხი მისი მეფობის ქრონოლოგია და დინასტიური წარმომავლობაა. არშაკის შესახებ ქართული წყაროების ცნობები სრულად არ ემთხვევა ისტორიულად დადასტურებულ დინასტიურ ქრონოლოგიას, რის გამოც თანამედროვე მკვლევრები მის შესახებ ცნობებს კრიტიკულად აფასებენ.ამგვარად, არშაკ I-ის ისტორიული სახე ერთდროულად წარმოადგენს როგორც ქართლის ადრეული სახელმწიფოებრიობის მნიშვნელოვან ეტაპს, ისე ქართული შუა საუკუნეების ისტორიული ტრადიციის წყაროთმცოდნეობით პრობლემებს.
მნიშვნელოვანი თარიღები
ძვ. წ. II საუკუნის მეორე ნახევარი — პერიოდი, რომელსაც ქართული ისტორიული ტრადიცია არშაკ I-ის მეფობას უკავშირებს. დაახლოებით ძვ. წ. 90–78 წლები — არშაკ I-ის მეფობის ერთ-ერთი გავრცელებული ქრონოლოგიური რეკონსტრუქცია; ეს თარიღები საბოლოოდ დადასტურებული არ არის. არშაკის მეფობის დასაწყისი — ფარნაჯომის დამარცხება და არშაკის ქართლის მეფედ გამეფება ქართული მატიანის მიხედვით. არშაკის მეფობის პერიოდი — ქართლის სიმაგრეების გაძლიერება და წუნდის ზღუდეების გამაგრება ქართული წყაროს მიხედვით. არშაკის გარდაცვალება — მის შემდეგ ქართლის ტახტი მისმა ვაჟმა არტაგმა დაიკავა.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ფარნაჯომი — ქართლის მეფე და არშაკის წინამორბედი, რომელიც ქართული მატიანის მიხედვით ერისთავთა აჯანყების შედეგად ტახტიდან ჩამოაგდეს და ბრძოლაში დაიღუპა.არტაგი — არშაკ I-ის ვაჟი და მისი მემკვიდრე ქართლის ტახტზე. მოგვიანებით იგი ბერძნულ წყაროებში არტოკესის სახელით არის ცნობილი. ქართლის ერისთავები — პოლიტიკური ძალა, რომელმაც ქართული მატიანის მიხედვით ფარნაჯომის წინააღმდეგ გაილაშქრა და არშაკის ქართლში მოწვევას შეუწყო ხელი. სომხეთის მეფე — ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, არშაკის მამა და ის მმართველი, რომელსაც ქართლის ერისთავებმა ახალი მეფის გამოგზავნა სთხოვეს. მისი ზუსტი იდენტიფიკაცია სადავოა.
დასკვნა
არშაკ I ქართლის ადრეული ისტორიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი, თუმცა წყაროთა თვალსაზრისით რთულად შესასწავლი მეფეა. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, იგი ფარნაჯომის დამხობის შემდეგ ქართლის ტახტზე ავიდა და ახალი დინასტიური ეტაპი დაიწყო. მისი მეფობის შესახებ ყველაზე კონკრეტული ცნობები ქართლის პოლიტიკური ერთიანობისა და თავდაცვითი ნაგებობების გაძლიერებას უკავშირდება. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ჯავახეთში მდებარე წუნდის გამაგრება. არშაკის წარმომავლობის შესახებ ქართული მატიანის ცნობები თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში პრობლემურად მიიჩნევა. განსაკუთრებით საეჭვოა მისი პირდაპირ „არშაკუნიანად“ წარმოდგენა, რადგან აღნიშნული დინასტიის სომხეთში დამკვიდრების ქრონოლოგია ამ ცნობას არ შეესაბამება. მიუხედავად ამ პრობლემებისა, არშაკ I-ის მეფობა მნიშვნელოვანია ქართლის დინასტიური ისტორიის გასაგებად. მის შემდეგ ტახტზე ავიდა მისი ვაჟი არტაგი, რომლის მეფობის დროსაც ქართლი უკვე რომის აქტიური სამხედრო პოლიტიკის წინაშე აღმოჩნდა. ამგვარად, არშაკის ეპოქა შეიძლება განვიხილოთ როგორც ერთ-ერთი ეტაპი იმ პოლიტიკურიპროცესისა, რომელმაც ქართლი ძვ. წ. I საუკუნის დიდ საერთაშორისო დაპირისპირებებში შეიყვანა.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.