ფარნავაზ II
ძვ.წ. 159–109 (ტრად., წყაროებში ასევე მირვან I)
ისტორია და მმართველობა
ფარნავაზ II, რომელიც ქართულ შუა საუკუნეების მატიანეებში ბარტომის ან ბრატმანის სახელით არის ცნობილი, იყო ქართლის (იბერიის) მეფე ძვ. წ. I საუკუნეში. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში იგი, როგორც წესი, გაიგივებულია რომაულ წყაროებში მოხსენიებულ იბერიის მეფე ფარნაბაზუსთან (Pharnabazus). მისი მეფობა დაახლოებით ძვ. წ. 63–30 წლებით თარიღდება. ფარნავაზ II-ის ეპოქა ქართლის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე რთული პერიოდია. ქვეყანა რომის მზარდი გავლენისა და აღმოსავლეთიდან მომავალი პართიის ძალისხმევის გადაკვეთის ადგილას აღმოჩნდა. მეფეს უწევდა ურთიერთობის შენარჩუნება როგორც რომთან, ისე აღმოსავლეთის სახელმწიფოებთან, ხოლო მისი მმართველობის დასასრული ქართლის ტახტისთვის ბრძოლასა და ფარნავაზიანთა ძველი სამეფო ხაზის აღდგენას დაუკავშირდა.## წარმოშობა და ოჯახი ფარნავაზ II წარმოშობით არტაშესიანთა სამეფო დინასტიას ეკუთვნოდა. იგი იყო ქართლის მეფე არტაგის, ანუ კლასიკურ წყაროებში მოხსენიებული არტოკესის (Artoces) ვაჟი. არტაგი ძვ. წ. 65 წელს რომაელმა სარდალმა პომპეუსმა დაამარცხა და ქართლი რომის პოლიტიკური გავლენის ქვეშ მოაქცია. არტაგის გარდაცვალების შემდეგ სამეფო ტახტი მისმა ვაჟმა ფარნავაზმა დაიკავა. ფარნავაზ II-ის ოჯახის სხვა წევრების შესახებ ცნობები შეზღუდულია. თანამედროვე მკვლევართა ნაწილი მას არტაშესიანთა უკანასკნელ მეფედ მიიჩნევს, რომელიც ქართლის ტახტზე იჯდა ფარნავაზიანთა დინასტიის აღდგენამდე.
# ტახტზე ასვლა
ფარნავაზ II-ის გამეფება ქართლისთვის რთულ პოლიტიკურ ვითარებაში მოხდა. მისი მამა არტაგი პომპეუსის ლაშქრობის შედეგად დამარცხდა და რომისადმი პოლიტიკური დაქვემდებარება იკისრა. რომაული წყაროები ადასტურებს, რომ პომპეუსის ლაშქრობის შემდეგ იბერია რომის გავლენის სფეროში აღმოჩნდა. მოგვიანებით კი რომის კონტროლი ქართლზე ისეთივე მტკიცე აღარ იყო და ფარნავაზ II-მ საკუთარი პოლიტიკური მანევრის შესაძლებლობა მოიპოვა. ფარნავაზ II-ის მმართველობის ყველაზე მნიშვნელოვანი მოვლენებიდან ერთ-ერთი ძვ. წ. 36 წელს მოხდა, როდესაც რომაელმა სარდალმა პუბლიუს კანიდიუს კრასუსმა ქართლში ილაშქრა.
# ურთიერთობა რომთან
ფარნავაზ II-ის მეფობის ისტორიულად ყველაზე კარგად დადასტურებული ეპიზენტი სწორედ რომთან ურთიერთობას უკავშირდება.ძვ. წ. 36 წელს, მარკუს ანტონიუსის აღმოსავლური სამხედრო კამპანიის ფარგლებში, რომაელმა სარდალმა პუბლიუს კანიდიუს კრასუსმა იბერიაში ილაშქრა. რომაული ისტორიკოსის, დიონ კასიუსის, ცნობით, რომაელებმა ფარნავაზ II დაამარცხეს და იგი რომთან შეთანხმებაზე დაითანხმეს. ამის შემდეგ ფარნავაზი რომაელებთან ერთად გაემართა მეზობელი კავკასიური ალბანეთის წინააღმდეგ. ეს ეპიზოდი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ფარნავაზ II-ის შესახებ გვაქვს არა მხოლოდ გვიანდელი ქართული მატიანეების, არამედ კლასიკური ეპოქის უცხოური წყაროს ცნობაც. რომთან შეთანხმება არ ნიშნავს, რომ ქართლი რომის ჩვეულებრივ პროვინციად იქცა. იბერია საკუთარ მეფესა და სახელმწიფოებრივ სტრუქტურას ინარჩუნებდა, თუმცა რომის სამხედრო და პოლიტიკური ზეწოლის გათვალისწინება მას აუცილებლად უწევდა.
# კანიდიუს კრასუსის ლაშქრობა
ძვ. წ. 36 წელს კანიდიუს კრასუსმა ქართლის წინააღმდეგ სამხედრო მოქმედება დაიწყო. რომაული არმიის წინაშე ფარნავაზმა საბოლოოდ შეთანხმება არჩია. დიონ კასიუსის ცნობით, რომაელებმა ფარნავაზი დაამარცხეს და იგი მოკავშირედ გაიხადეს. ამის შემდეგ ფარნავაზი რომაელებთან ერთად კავკასიის ალბანეთის წინააღმდეგ ლაშქრობაში მონაწილეობდა. ალბანეთის მეფე ზობერი ასევე დაამარცხეს და იგი რომის მოკავშირე გახდა. ამ მოვლენამ ნათლად აჩვენა, რამდენად რთულ მდგომარეობაში იმყოფებოდა ქართლი ძვ. წ. I საუკუნის მეორე ნახევარში: ქვეყანას საკუთარი ინტერესების დაცვა უწევდა იმ დროს, როდესაც კავკასიაში რომისა და პართიის გავლენის სფეროები ერთმანეთს უახლოვდებოდა.
# საგარეო პოლიტიკაფარნავაზ II-ის საგარეო პოლიტიკის მთავარი გამოწვევა იყო რომის
მზარდი გავლენა. პომპეუსის ლაშქრობის შემდეგ ქართლი რომის პოლიტიკურ სივრცეს დაუახლოვდა, თუმცა ეს დამოკიდებულება მუდმივი და ერთგვაროვანი არ ყოფილა. რომის აღმოსავლურ პოლიტიკაში ცვლილებებისა და პართიის გაძლიერების ფონზე ქართლის მეფეებს სხვადასხვა ძალასთან ურთიერთობის დაბალანსება უწევდათ. ფარნავაზ II-ის შემთხვევაში ამის ნათელი მაგალითია ძვ. წ. 36 წლის მოვლენები. თავდაპირველად იგი რომის წინააღმდეგ აღმოჩნდა, მაგრამ კანიდიუს კრასუსის ლაშქრობის შემდეგ რომთან შეთანხმებაზე წავიდა და რომაელთა სამხედრო კამპანიაში მონაწილეობა მიიღო. ამგვარად, მისი საგარეო პოლიტიკა უფრო რეალისტურ მანევრირებას ჰგავდა, ვიდრე რომელიმე ერთი დიდი სახელმწიფოს უპირობო მხარდაჭერას.
# ურთიერთობა კავკასიის ალბანეთთან
ფარნავაზ II-ის მმართველობის დროს ქართლსა და კავკასიის ალბანეთს შორის ურთიერთობა რომის აღმოსავლური პოლიტიკის ნაწილი გახდა. ძვ. წ. 36 წელს ფარნავაზი რომაულ ჯართან ერთად ალბანეთის წინააღმდეგ წავიდა. ალბანეთის მეფე ზობერი დამარცხდა და რომის მოკავშირეობა იკისრა. ეს კამპანია დიონ კასიუსის ცნობით არის ცნობილი და ფარნავაზ II-ის მმართველობის ერთ-ერთი ყველაზე მყარად დადასტურებული სამხედრო- დიპლომატიური ეპიზენტია.
# შიდა პოლიტიკაფარნავაზ II-ის შიდა პოლიტიკის შესახებ გაცილებით ნაკლები სანდო
ინფორმაციაა, ვიდრე მისი საგარეო ურთიერთობების შესახებ. ქართული შუა საუკუნეების მატიანეები ბარტომს უკავშირებენ მცხეთის გალავნისა და ქართლის ციხესიმაგრეების გამაგრებას. ქართული ენციკლოპედია ამ ცნობას პირდაპირ აფიქსირებს, თუმცა ამავე დროს აღნიშნავს, რომ ბარტომისა და რომაულ წყაროებში მოხსენიებული ფარნავაზის გაიგივება მხოლოდ ისტორიოგრაფიული მოსაზრებაა და არა აბსოლუტურად უდავო ფაქტი. თუ ეს გაიგივება სწორია, მაშინ ფარნავაზ II-ის მმართველობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მიმართულებად ქართლის თავდაცვითი შესაძლებლობების გაძლიერება შეიძლება ჩაითვალოს.
# ციხესიმაგრეები და თავდაცვა
„მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ და ლეონტი მროველის ტრადიცია ბარტომს მცხეთის გალავნისა და ქართლის ციხესიმაგრეების გამაგრებას მიაწერს. ეს ცნობები საინტერესოა იმ თვალსაზრისით, რომ ფარნავაზ II-ის მეფობა მართლაც იმ ეპოქას დაემთხვა, როდესაც ქართლს ძლიერი სამხედრო სახელმწიფოების გარემოცვაში თავდაცვითი შესაძლებლობების შენარჩუნება სჭირდებოდა. თუმცა კონკრეტულად რომელი ციხეები გაამაგრა მან და რა მასშტაბის სამუშაოები ჩატარდა, სანდოდ დადგენილი არ არის.
# ფარნავაზ II და ბარტომი
ფარნავაზ II-ის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო საკითხი მისი ბარტომთან გაიგივებაა. ქართული წყაროები ბარტომს არტაგის ძედ და ქართლის მეფედ ასახელებენ. კლასიკურ რომაულ წყაროში კი ძვ. წ. 36 წლის მოვლენების დროს იბერიის მეფედ იხსენიება ფარნაბაზუსი.თანამედროვე ისტორიკოსთა მნიშვნელოვანი ნაწილი მიიჩნევს, რომ ეს ორი პიროვნება ერთი და იგივე მეფეა. საქართველოს ენციკლოპედიაც აღნიშნავს, რომ პავლე ინგოროყვასა და გიორგი მელიქიშვილის მიერ გამოთქმულია მოსაზრება ბარტომისა და დიონ კასიუსის ფარნავაზის გაიგივების შესახებ. ამიტომ საისტორიო ტექსტში მისი სახელის სრულად წარმოდგენა შეიძლება ასე: ფარნავაზ II (ბარტომი/ბრატმანი).
# მმართველობის დასასრული
ფარნავაზ II-ის მეფობის დასასრული ქართული და კლასიკური წყაროების ერთმანეთთან შეჯერებით უფრო რთულად აღდგება. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში გავრცელებული ქრონოლოგიის მიხედვით, ფარნავაზ II დაახლოებით ძვ. წ. 30 წლამდე მეფობდა. ქრონოლოგიური რეკონსტრუქცია მას არტაშესიანთა დინასტიის უკანასკნელ მეფედ მიიჩნევს. ქართული მატიანეების მიხედვით, ბარტომის წინააღმდეგ ქართლში დაბრუნდა მირიანი, ფარნაჯომის შვილი, რომელიც მანამდე აღმოსავლეთში იყო აღზრდილი. მირიანს სამხედრო ძალა ჰყავდა და მან ბარტომთან ბრძოლა გამართა. ბარტომი ბრძოლაში დამარცხდა და დაიღუპა. ამის შემდეგ ქართლის ტახტზე მირიანი ავიდა და ფარნავაზიანთა სამეფო დინასტიის აღდგენა მოხდა ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით.
# ბარტომის დაღუპვა და მირიანის გამეფება
ქართული მატიანის მიხედვით, ბარტომის წინააღმდეგ ბრძოლაში მირიანმა გაიმარჯვა და მეფე მოკლა. ბარტომის მოკავშირედ წარმოდგენილიაქართამი, რომელიც ქუჯის შთამომავლად ითვლება. მატიანის თანახმად, ქართამიც ბრძოლაში დაიღუპა. ბარტომის ქალიშვილი ორსულად იყო ქართამისგან და მან თავი სომხეთს შეაფარა. მოგვიანებით მას შეეძინა ვაჟი ადერკი, რომლის სახელსაც ქართული ტრადიცია შემდგომ ქართლის მეფობას უკავშირებს. ეს მონათხრობი ქართული შუა საუკუნეების ისტორიული ტრადიციის ნაწილია და მისი ყველა დეტალის დამოუკიდებლად დადასტურება შეუძლებელია.
# დინასტიური ცვლილება
ფარნავაზ II-ის სიკვდილის შემდეგ ქართლის სამეფო ხელისუფლებაში მნიშვნელოვანი ცვლილება მოხდა. თანამედროვე ისტორიოგრაფიის ერთ-ერთი გავრცელებული რეკონსტრუქციის მიხედვით, ფარნავაზ II არტაშესიანთა დინასტიის უკანასკნელი მეფე იყო. მის შემდეგ კი ქართლის ტახტზე კვლავ ფარნავაზიანთა დინასტიური ხაზი დამკვიდრდა. ეს ცვლილება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქართლის ისტორიისთვის, რადგან იგი ასახავს ძვ. წ. I საუკუნის ბოლოს ქვეყნის შიდა პოლიტიკური ძალების ბრძოლას და რეგიონში რომისა და პართიის დაპირისპირების გავლენას.
# რელიგია და კულტურა
ფარნავაზ II-ის რელიგიური მოღვაწეობის შესახებ სანდო ცნობები ძალიან მწირია. მისი მეფობის დროს ქართლი ჯერ კიდევ წინაქრისტიანულ რელიგიურ სამყაროში არსებობდა, თუმცა კონკრეტული რელიგიური რეფორმის ან კულტის შემოღების შესახებ ფარნავაზ II-სთან დაკავშირებული მტკიცე წყარო არ არსებობს.ამიტომ მას კონკრეტული რელიგიური ცვლილებების ან კულტურული რეფორმების დამსახურება სანდო მტკიცებულების გარეშე არ უნდა მივაწეროთ.
# მნიშვნელოვანი მოვლენები ფარნავაზ II-ის ეპოქაში
ფარნავაზ II-ის მეფობის პერიოდი დაემთხვა რომის რესპუბლიკის უკანასკნელ ათწლეულებსა და ხმელთაშუა ზღვის სამყაროში მიმდინარე უმნიშვნელოვანეს პოლიტიკურ ბრძოლებს. ამ პერიოდში რომი ცდილობდა აღმოსავლეთში საკუთარი პოზიციების გამტკიცებას, ხოლო პართია რომის მთავარი აღმოსავლელი მეტოქე იყო. სომხეთი, იბერია და კავკასიის ალბანეთი ამ ორ ძალას შორის არსებული დაპირისპირების მნიშვნელოვანი რეგიონები გახდნენ. ძვ. წ. 36 წლის კანიდიუს კრასუსის ლაშქრობა ამ ფართო პოლიტიკური პროცესის ნაწილია. ფარნავაზ II-ის მონაწილეობა ამ მოვლენებში აჩვენებს, რომ ქართლის სამეფო უკვე ჩართული იყო საერთაშორისო პოლიტიკაში და მისი მეფე იძულებული იყო დიდი იმპერიების ინტერესები გაეთვალისწინებინა.
# ისტორიული მნიშვნელობა
ფარნავაზ II-ის ისტორიული მნიშვნელობა უპირველესად იმით განისაზღვრება, რომ მისი მეფობა ქართლის ისტორიის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს გარდამავალ პერიოდს მოიცავს. იგი იყო მეფე, რომლის დროსაც ქართლი რომის აღმოსავლური პოლიტიკის უშუალო მონაწილე გახდა. ძვ. წ. 36 წელს ფარნავაზი რომაელებმა დაამარცხეს, მაგრამ შემდეგ მათ მოკავშირედ აქციეს და ალბანეთის წინააღმდეგ ლაშქრობაში მონაწილეობა მიაღებინეს. ეს მოვლენა დიონ კასიუსის ცნობით არის შემონახული და ფარნავაზ II-ის ისტორიული არსებობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი უცხოური წყაროა.მისი ისტორიული სახე ასევე მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ იგი ქართული მატიანეების ბარტომთან არის გაიგივებული. ამ შემთხვევაში ფარნავაზ II-ის ცხოვრება ერთდროულად ჩანს როგორც ქართულ, ისე რომაულ ისტორიულ ტრადიციაში. მისი სიკვდილით დასრულდა არტაშესიანთა მმართველობის პერიოდი ქართლში და დაიწყო ახალი დინასტიური ეტაპი, რომელსაც ქართული ტრადიცია მირიან II-ის გამეფებას უკავშირებს.
მნიშვნელოვანი თარიღები
ძვ. წ. 65 წელი — პომპეუსმა დაამარცხა ქართლის მეფე არტაგი, ფარნავაზ II-ის მამა; ქართლი რომის პოლიტიკური გავლენის ქვეშ მოექცა. დაახლოებით ძვ. წ. 63 წელი — ფარნავაზ II-ის გამეფების გავრცელებული ქრონოლოგიური თარიღი. ძვ. წ. 36 წელი — რომაელმა სარდალმა პუბლიუს კანიდიუს კრასუსმა იბერიაში ილაშქრა, დაამარცხა ფარნავაზი და იგი რომის მოკავშირედ აქცია; შემდეგ ფარნავაზი რომაელებთან ერთად კავკასიის ალბანეთის წინააღმდეგ გაემართა. ძვ. წ. 30 წელი — ფარნავაზ II-ის მეფობის დასასრულისა და მისი დაღუპვის გავრცელებული თარიღი. ამის შემდეგ ქართლის ტახტი მირიან II-მ დაიკავა.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
არტაგი (არტოკესი) — ფარნავაზ II-ის მამა და ქართლის მეფე, რომელიც ძვ. წ. 65 წელს პომპეუსმა დაამარცხა.პომპეუსი — რომაელი სარდალი, რომელმაც ძვ. წ. 65 წელს ქართლში ილაშქრა და არტაგი დაამარცხა. პუბლიუს კანიდიუს კრასუსი — რომაელი სარდალი, რომელმაც ძვ. წ. 36 წელს იბერიაში ილაშქრა და ფარნავაზ II რომთან მოკავშირეობაზე აიძულა. მარკუს ანტონიუსი — რომის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე, რომლის აღმოსავლური კამპანიის ფარგლებში კანიდიუს კრასუსმა იბერიაში ილაშქრა. ზობერი — კავკასიის ალბანეთის მეფე, რომლის წინააღმდეგ ფარნავაზ II რომაელებთან ერთად იბრძოდა ძვ. წ. 36 წელს. მირიან II — ფარნავაზ II-ის მოწინააღმდეგე ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით; ბარტომის დამარცხებისა და დაღუპვის შემდეგ ქართლის ტახტი დაიკავა. ქართამი — ქართული მატიანის მიხედვით ბარტომის მოკავშირე და ქუჯის შთამომავალი, რომელიც მირიანთან ბრძოლაში დაიღუპა.
დასკვნა
ფარნავაზ II, ანუ ქართული მატიანეების ბარტომი, იყო ძვ. წ. I საუკუნის ქართლის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მეფე. მისი მმართველობა დაემთხვა პერიოდს, როდესაც კავკასია რომისა და პართიის დაპირისპირების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან სივრცედ იქცა. ფარნავაზ II-მ მეფობა რომის მიერ ქართლის დამორჩილების შემდეგ დაიწყო და მთელი მისი მმართველობის განმავლობაში იძულებული იყო ძლიერი საგარეო პოლიტიკური ძალების ინტერესები გაეთვალისწინებინა. ძვ. წ. 36 წელს იგი რომაელმა სარდალმა კანიდიუს კრასუსმა დაამარცხა, რის შემდეგაც ფარნავაზი რომის მოკავშირე გახდა და ალბანეთის წინააღმდეგ ლაშქრობაში მიიღო მონაწილეობა.მისი მეფობის დასასრულს ქართლის ტახტისთვის ბრძოლა გამწვავდა. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, ფარნავაზი II, იგივე ბარტომი, მირიან II-მ დაამარცხა და მოკლა. ამით დასრულდა არტაშესიანთა მმართველობა და ქართლის ტახტზე კვლავ ფარნავაზიანთა დინასტიური ხაზი დაბრუნდა. ფარნავაზ II-ის ისტორიული მნიშვნელობა განსაკუთრებით იმაში მდგომარეობს, რომ მისი მეფობის შესახებ ცნობები ერთმანეთს ავსებს ქართული და რომაული ისტორიული ტრადიციებიდან. მისი სახელი დაკავშირებულია ქართლის ჩართულობასთან რომის აღმოსავლურ პოლიტიკაში და ძვ. წ. I საუკუნის ბოლოს ქვეყნის დინასტიურ ცვლილებებთან. მისი ისტორიის შესწავლისას განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია წყაროთა კრიტიკული შედარება: ბარტომისა და რომაულ წყაროებში მოხსენიებული ფარნავაზის გაიგივება ფართოდ მიღებული ისტორიოგრაფიული მოსაზრებაა, თუმცა წყაროები ამ ორ სახელს პირდაპირ ერთმანეთთან არ აიგივებენ. სწორედ ამიტომ ეს საკითხი ფაქტად კი არა, ისტორიოგრაფიულად დამკვიდრებულ იდენტიფიკაციად უნდა განვიხილოთ.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.