საურმაგ I
ძვ.წ. 234–159 (ტრად.)
ისტორია და მმართველობა
საურმაგ I — ქართლის, ანუ ძველი იბერიის, მეფე და ფარნავაზ I-ის ვაჟი. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, იგი ფარნავაზიანთა დინასტიის მეორე მეფე იყო და მამის გარდაცვალების შემდეგ ქართლის სამეფო ტახტი დაიკავა. საურმაგის მეფობა ძვ. წ. III საუკუნეს უკავშირდება. მისი მმართველობის ზუსტი წლები ისტორიოგრაფიაში განსხვავებულად განისაზღვრება, თუმცა ფართოდ გავრცელებული ქრონოლოგიით იგი დაახლოებით ძვ. წ. 234–159 წლებში მეფობდა. ასეთი ხანგრძლივი მეფობის ქრონოლოგია თავადაც პრობლემურია და სხვადასხვა მკვლევარი განსხვავებულ თარიღებს გვთავაზობს. საურმაგის შესახებ ცნობების მთავარი წყარო შუა საუკუნეების ქართული ისტორიოგრაფიაა, განსაკუთრებით „ქართლის ცხოვრება“. ამიტომ მისი ცხოვრების ცალკეული ეპიზოდები ისტორიულ-კრიტიკული მიდგომით უნდა განვიხილოთ. მიუხედავად ამისა, საურმაგის სახელი მნიშვნელოვანია ქართლის ადრეული სამეფოს ისტორიისთვის, რადგან მისი მმართველობის ტრადიცია უკავშირდება ცენტრალური ხელისუფლების დაცვას, სამეფო ძალაუფლების განმტკიცებასა და ქართლის ურთიერთობებს ჩრდილოეთ კავკასიასთან და ელინისტურ სამყაროსთან.
# წარმოშობა და ოჯახისაურმაგი ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით იყო ფარნავაზ I-ის
ვაჟი და მემკვიდრე. „ქართლის ცხოვრება“ მას პირდაპირ ფარნავაზის ძედ მოიხსენიებს და მისი მეფობა მამის მმართველობის გაგრძელებად წარმოგვიდგენს. მისი დედის შესახებ ქართული მატიანის ცნობები მას ჩრდილოეთ კავკასიასთან აკავშირებს. სწორედ ამ წარმომავლობას უკავშირდება მოგვიანებით საურმაგის მიერ ძურძუკებთან დახმარების მიღების ამბავიც. საურმაგის მეუღლისა და მისი ოჯახის შესახებ ცნობები გაცილებით ნაკლებად მყარია. შემდგომი ისტორიული ტრადიცია მის მემკვიდრეობას უკავშირებს მირიან I-ს, რომელიც საურმაგის სიძედ და შვილად აყვანილ მემკვიდრედ არის წარმოდგენილი.
# ტახტზე ასვლა
ფარნავაზ I-ის გარდაცვალების შემდეგ ქართლის ტახტი მისმა ვაჟმა საურმაგმა დაიკავა. ქართული მატიანის მიხედვით, მისი გამეფება თავიდანვე წინააღმდეგობას წააწყდა. ქართლის ერისთავთა ნაწილმა საურმაგის წინააღმდეგ შეთქმულება მოაწყო. მათი მიზანი, როგორც „ქართლის ცხოვრება“ გადმოგვცემს, იყო მეფის მოკვლა და ცენტრალური ხელისუფლების გაუქმება. ერისთავებს სურდათ, კვლავ დამოუკიდებლად ემართათ თავიანთი ტერიტორიები და მხოლოდ იმ ძალისთვის გადაეხადათ ხარკი, რომელიც მათ დამორჩილებას შეძლებდა. ეს მონათხრობი ისტორიულად განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ იგი ასახავს ცენტრალურ ხელისუფლებასა და ადგილობრივ ძლიერ საგვარეულოებს შორის დაპირისპირების თემას. თუმცა კონკრეტული შეთქმულების ყველა დეტალი დამოუკიდებელი თანამედროვე წყაროებით დადასტურებული არ არის.
# ერისთავთა აჯანყებაქართული მატიანის მიხედვით, ერისთავებმა საურმაგის მოკვლა
გადაწყვიტეს. მეფემ შეთქმულების შესახებ შეიტყო და ქართლიდან გაქცევა გადაწყვიტა. საურმაგმა თავი ძურძუკეთს შეაფარა — იმ მხარეს, რომელსაც ქართული მატიანე მის დედისეულ სამშობლოს უკავშირებს. იქ მან ადგილობრივი ძალების მხარდაჭერა მოიპოვა. წყაროს მიხედვით, საურმაგს ძურძუკებთან ერთად სხვა ჩრდილოეთკავკასიელი მებრძოლებიც შეუერთდნენ. შემდეგ საურმაგმა შეკრიბა სამხედრო ძალა და ქართლში დაბრუნდა. მატიანის მიხედვით, მან აჯანყებული ერისთავები დაამარცხა და კვლავ დაიმორჩილა სამეფო. ამ ამბის მთავარი ისტორიული მნიშვნელობა სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ ქართული ტრადიცია საურმაგის მმართველობას უკავშირებს სამეფო ხელისუფლების შენარჩუნებას ადგილობრივი პოლიტიკური ძალების წინააღმდეგ.
# შიდა პოლიტიკა
საურმაგის შიდა პოლიტიკის შესახებ პირდაპირი ცნობები მწირია, თუმცა მის მეფობასთან დაკავშირებული აჯანყების ამბავი მნიშვნელოვან პოლიტიკურ სურათს გვაძლევს. ფარნავაზის მიერ შექმნილი ცენტრალიზებული სამეფო სისტემა, როგორც ჩანს, მუდმივად საჭიროებდა განმტკიცებას. საურმაგის წინააღმდეგ ერისთავთა გამოსვლა ქართული მატიანის მიხედვით სწორედ ამ პრობლემას ასახავს: ადგილობრივ მმართველებს არ სურდათ ცენტრალური სამეფო ხელისუფლებისადმი დაქვემდებარება. საურმაგის გამარჯვება ამ დაპირისპირებაში, მატიანის მიხედვით, ნიშნავდა მეფის ხელისუფლების აღდგენას და ქართლის პოლიტიკური ერთიანობის შენარჩუნებას.ამასთან, არ გვაქვს საკმარისი სანდო ცნობები იმის დასადასტურებლად, რომ საურმაგმა ფარნავაზის მსგავსად ახალი ადმინისტრაციული რეფორმები გაატარა ან კონკრეტული სახელმწიფო ინსტიტუტები შექმნა. ამიტომ მისთვის კონკრეტული რეფორმების მიწერა სანდო საფუძვლის გარეშე არასწორი იქნებოდა.
# საგარეო პოლიტიკა
საურმაგის საგარეო პოლიტიკაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა ჩრდილოეთ კავკასიასთან ურთიერთობებს. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, სწორედ ძურძუკთა და სხვა ჩრდილოეთკავკასიელთა სამხედრო მხარდაჭერამ მისცა საურმაგს საშუალება, ქართლში დაბრუნებულიყო და ტახტი დაებრუნებინა. ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონიც საურმაგს უკავშირებს ჩრდილოეთ კავკასიელი ტომებისა და სხვა უცხოელთაგან შემდგარი სამხედრო ძალების გამოყენებას. საურმაგის მეფობის პერიოდის ქართლი ასევე ელინისტური სამყაროს ფართო პოლიტიკური სივრცის ნაწილი იყო. ქართული ისტორიული ტრადიცია და შემდგომი ისტორიოგრაფია მიუთითებს ქართლისა და სელევკიდთა სამეფოს ურთიერთობაზე. ეროვნული ბიბლიოთეკის ცნობით, საურმაგის დროს ქართლის სამეფოს სელევკიდებთან მეგობრული დამოკიდებულება უნდა ჰქონოდა. თუმცა ამ ურთიერთობის კონკრეტული ხელშეკრულებების, სამხედრო კავშირების ან დიპლომატიური მისიების შესახებ საკმარისი დამოუკიდებელი ცნობები არ გვაქვს.
# ურთიერთობები ჩრდილოეთ კავკასიასთან
საურმაგის მეფობის შესახებ ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ცნობა ჩრდილოეთ კავკასიიდან მოსახლეობის გადმოსახლებას უკავშირდება.ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, საურმაგმა ძურძუკთა და სხვა ჩრდილოეთკავკასიელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი ქართლის სამეფოს ტერიტორიაზე გადმოასახლა. ეს ამბავი საქართველოს მთიანეთის მოსახლეობის ისტორიულ წარმოშობასთან არის დაკავშირებული. თუმცა თანამედროვე ისტორიული კვლევის თვალსაზრისით, ასეთი დიდი მასშტაბის მიგრაციის ზუსტი მოცულობის დადგენა შეუძლებელია. ამიტომ არასწორი იქნებოდა კონკრეტული რაოდენობის ან დასახლების ზუსტი გეოგრაფიის მითითება როგორც დადასტურებული ფაქტი. სავარაუდოდ, თუ ამ ტრადიციას ისტორიულ კონტექსტში განვიხილავთ, იგი ასახავს ქართლისა და ჩრდილოეთ კავკასიის მოსახლეობას შორის ადრეულ პოლიტიკურ და ნათესაურ კავშირებს.
# ტერიტორიული ცვლილებები
საურმაგის მეფობის დროს ქართლის სამეფოს ტერიტორიის ზუსტი საზღვრების დადგენა რთულია. ქართული მატიანე მას ქართლის სამეფოს აღდგენასა და გაძლიერებას უკავშირებს, განსაკუთრებით ერისთავთა აჯანყების ჩახშობის შემდეგ. საურმაგის მიერ ჩრდილოეთ კავკასიიდან მოსახლეობის გადმოსახლების ტრადიცია ასევე მიუთითებს ქართლის სამეფოსა და მთიანეთის სივრცეს შორის მჭიდრო ურთიერთობაზე. თუმცა ამ პერიოდის პოლიტიკური საზღვრების ზუსტი რუკის აღდგენა მხოლოდ ქართული მატიანის საფუძველზე შეუძლებელია.
# სამხედრო საქმიანობა
საურმაგის სამხედრო საქმიანობის შესახებ ყველაზე მნიშვნელოვანი ცნობები მის წინააღმდეგ მოწყობილ აჯანყებასა და შემდგომ სამხედრო დაბრუნებას უკავშირდება.ქართული წყაროს მიხედვით, საურმაგმა ძურძუკთა დახმარებით შეკრიბა ჯარი, ქართლში დაბრუნდა და აჯანყებული ერისთავები დაამარცხა. ამ გამარჯვების შედეგად მან სამეფო ხელისუფლება აღადგინა. სხვა კონკრეტული ბრძოლების შესახებ ცნობები ნაკლებად სანდოა და მათი დეტალური აღწერა შეუძლებელია.
# რელიგია და კულტურა
საურმაგის მეფობას ქართული ისტორიული ტრადიცია უკავშირებს ორი ქალღმერთის — აინინასა და დანინას კულტის დამკვიდრებას. „ქართლის ცხოვრება“ საურმაგს მიაწერს მათი კერპების აღმართვას და მათ კულტთან დაკავშირებულ რელიგიურ საქმიანობას. ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონიც ამ ცნობას საურმაგის მეფობას უკავშირებს. ამ ცნობას გარკვეული წინააღმდეგობა ახლავს: „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ დანინას კერპის აღმართვას მირვანის სახელს უკავშირებს, რაც აჩვენებს, რომ ძველი ქართული წყაროების ერთმანეთთან შედარებისას ქრონოლოგიური და ფაქტობრივი განსხვავებები არსებობს. ამიტომ საურმაგის მიერ აინინასა და დანინას კულტის შემოღება შეიძლება წარმოვადგინოთ როგორც ქართული ისტორიული ტრადიციის მნიშვნელოვანი ცნობა, მაგრამ არა როგორც თანამედროვე ეპიგრაფიკული ან სხვა დამოუკიდებელი წყაროებით სრულად დადასტურებული რელიგიური რეფორმა.
# ურთიერთობა ელინისტურ სამყაროსთანსაურმაგის მეფობის პერიოდი დაემთხვა იმ ეპოქას, როდესაც სამხრეთ
კავკასია ელინისტური სახელმწიფოების პოლიტიკური გავლენის სივრცეში იმყოფებოდა. ამ დროისთვის ახლო აღმოსავლეთში მნიშვნელოვანი ძალა იყო სელევკიდთა სამეფო. ქართლის ადრეული სამეფოს ჩამოყალიბება სწორედ ელინისტური სამყაროს ფართო პოლიტიკური ცვლილებების ფონზე უნდა განვიხილოთ. ქართული ისტორიული ტრადიცია საურმაგის პერიოდს სელევკიდებთან მეგობრულ ურთიერთობას უკავშირებს, თუმცა კონკრეტული დიპლომატიური მოვლენების შესახებ ინფორმაცია საკმარისი არ არის.
# სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობა
საურმაგის მმართველობის მთავარი პოლიტიკური თემა იყო ცენტრალური სამეფო ხელისუფლების შენარჩუნება. თუ „ქართლის ცხოვრების“ მონათხრობს მივყვებით, ფარნავაზის მიერ შექმნილ სამეფო სისტემას მალევე გაუჩნდა შიდა წინააღმდეგობა. ერისთავთა აჯანყება აჩვენებდა, რომ ადგილობრივი პოლიტიკური ძალები დამოუკიდებლობისკენ მიისწრაფოდნენ. საურმაგის გამარჯვებამ ამ ბრძოლაში განამტკიცა მეფის ხელისუფლების ტრადიცია. სწორედ ამიტომ მისი მმართველობა შეიძლება განვიხილოთ როგორც ფარნავაზის მიერ შექმნილი სამეფო სისტემის კონსოლიდაციის ეტაპი. ამ თვალსაზრისით, საურმაგის ისტორიული როლი მხოლოდ სამხედრო გამარჯვებით არ შემოიფარგლება. იგი ქართულ ისტორიულ მეხსიერებაში დარჩა როგორც მეფე, რომელმაც ტახტის წინააღმდეგ აჯანყების შემდეგ შეძლო ცენტრალური ხელისუფლების აღდგენა.## მემკვიდრეობა და მირიან I საურმაგის მემკვიდრეობის საკითხი ქართული ისტორიული ტრადიციის ერთ- ერთი საინტერესო ნაწილია. საურმაგის შემდეგ ქართლის ტახტზე მირიან I ავიდა. არსებული ტრადიციის მიხედვით, მირიანი საურმაგის სიძე და შვილად აყვანილი მემკვიდრე იყო. ამ გზით სამეფო დინასტიის გაგრძელება უზრუნველყოფილი გახდა. მირიანის გამეფება მნიშვნელოვანი იყო იმიტომაც, რომ ფარნავაზიანთა დინასტიური ტრადიცია მხოლოდ პირდაპირი მამრობითი ხაზით არ გაგრძელებულა. საურმაგის მემკვიდრეობის საკითხი გვიჩვენებს, რომ ადრეულ ქართლში სამეფო ხელისუფლების გადაცემის პრაქტიკა მხოლოდ მარტივი მამა-შვილის მემკვიდრეობითობის სქემაში არ ჯდებოდა.
# გარდაცვალება
საურმაგის გარდაცვალების ზუსტი წელი სადავოა. გავრცელებული ქრონოლოგიის მიხედვით, იგი დაახლოებით ძვ. წ. 159 წელს გარდაიცვალა და ტახტზე მირიან I ავიდა. ზოგი ისტორიული რეკონსტრუქცია განსხვავებულ თარიღს გვთავაზობს, რის გამოც მისი მეფობის ზუსტი ხანგრძლივობა საბოლოოდ დადგენილად ვერ ჩაითვლება. მისი გარდაცვალების გარემოებების შესახებ სანდო, დამოუკიდებელი ცნობები მწირია.
# ისტორიული მნიშვნელობასაურმაგ I-ის მნიშვნელობა პირველ რიგში დაკავშირებულია ქართლის
ადრეული სამეფოს პოლიტიკური სტაბილურობის შენარჩუნებასთან. ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, მან მძიმე შიდა პოლიტიკური კრიზისი გადაიტანა, ერისთავთა აჯანყება ჩაახშო და სამეფო ხელისუფლება აღადგინა. ამავე ტრადიციაში იგი დაკავშირებულია ჩრდილოეთ კავკასიასთან ურთიერთობის გაძლიერებასთან და ქართლის მთიანეთში მოსახლეობის გადმოსახლების პროცესთან. მისი მეფობა ასევე მნიშვნელოვანია იმით, რომ იგი დაემთხვა ქართლის სახელმწიფოს განვითარების ადრეულ ეტაპს, როდესაც სამეფო ხელისუფლება ცდილობდა საკუთარი პოზიციის განმტკიცებას როგორც ქვეყნის შიგნით, ისე მის გარშემო არსებულ პოლიტიკურ სამყაროში. საურმაგის შესახებ ცნობების დიდი ნაწილი გვიანდელი ქართული ისტორიული ტრადიციიდან მოდის. ამიტომ მისი ბიოგრაფიის ცალკეული ეპიზოდების ისტორიულ სიზუსტეზე ფრთხილი მსჯელობაა საჭირო. მიუხედავად ამისა, საურმაგის ფიგურა მნიშვნელოვანი რჩება როგორც ფარნავაზის შემდეგ ქართლის სამეფო ხელისუფლების გაგრძელებისა და ადრეული ფარნავაზიანთა დინასტიის ისტორიის ერთ-ერთი მთავარი მეფე.
მნიშვნელოვანი თარიღები
ძვ. წ. III საუკუნე — საურმაგის მეფობის ეპოქა. დაახლოებით ძვ. წ. 234 წელი — საურმაგის ტახტზე ასვლის თარიღი ერთ- ერთი გავრცელებული ქრონოლოგიის მიხედვით. საურმაგის მეფობის დასაწყისი — ქართლის ერისთავთა აჯანყება და მეფის წინააღმდეგ შეთქმულება ქართული მატიანის მიხედვით.საურმაგის ქართლში დაბრუნება — ძურძუკთა და სხვა ჩრდილოეთკავკასიელთა მხარდაჭერით სამეფო ხელისუფლების აღდგენა ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით. დაახლოებით ძვ. წ. 159 წელი — საურმაგის გარდაცვალებისა და მირიან I- ის გამეფების გავრცელებული ქრონოლოგიური თარიღი.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ფარნავაზ I — საურმაგის მამა და ქართლის მეფე, ფარნავაზიანთა დინასტიის დამაარსებელი ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით. მირიან I — საურმაგის სიძე და შვილად აყვანილი მემკვიდრე, რომელმაც მისი გარდაცვალების შემდეგ ქართლის ტახტი დაიკავა. ქართლის ერისთავები — ადგილობრივი პოლიტიკური ძალები, რომლებმაც ქართული მატიანის მიხედვით საურმაგის წინააღმდეგ შეთქმულება მოაწყვეს. ძურძუკები — ჩრდილოეთ კავკასიაში მცხოვრები ხალხი, რომელთა დახმარებასაც ქართული ისტორიული ტრადიცია საურმაგის ქართლში დაბრუნებას უკავშირებს. მირვანი — ქართული წყაროების ტრადიციაში დაკავშირებული ფიგურა, რომლის სახელთან „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ დანინას კერპის აღმართვას აკავშირებს; ეს განსხვავება მნიშვნელოვანია საურმაგის რელიგიური საქმიანობის შესახებ წყაროების შედარებისას.
დასკვნასაურმაგ I იყო ფარნავაზ I-ის მემკვიდრე და ქართლის ადრეული სამეფოს
ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მეფე. მისი მმართველობის შესახებ ქართული ისტორიული ტრადიცია გვიჩვენებს ახალგაზრდა სახელმწიფოს წინაშე მდგარ ერთ-ერთ მთავარ პრობლემას — ცენტრალური სამეფო ხელისუფლებისა და ადგილობრივი პოლიტიკური ძალების დაპირისპირებას. მატიანის მიხედვით, საურმაგმა ეს კრიზისი გადალახა, ჩრდილოეთ კავკასიაში მხარდაჭერა მოიპოვა, ქართლში დაბრუნდა და სამეფო ხელისუფლება აღადგინა. მისი მეფობა ასევე უკავშირდება ჩრდილოეთ კავკასიასთან ურთიერთობებს, სელევკიდურ სამყაროსთან კავშირებს და ქართლის წარმართული რელიგიური კულტურის განვითარებას. ფარნავაზის მიერ დაწყებული სახელმწიფოებრივი ტრადიციის გაგრძელებით საურმაგმა მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა ქართლის ადრეული სამეფოს ისტორიაში. მისი მმართველობა წარმოადგენს იმ ეტაპს, როდესაც ახლად ჩამოყალიბებული სამეფო ცდილობდა არა მხოლოდ არსებობის შენარჩუნებას, არამედ ცენტრალური ხელისუფლების განმტკიცებასა და რეგიონულ პოლიტიკურ სივრცეში საკუთარი ადგილის დამკვიდრებას. —-
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.