ფარნავაზ I
ფარნავაზიანი დინასტია

ფარნავაზ I

ძვ.წ. 299–234 (ტრად.)

ისტორია და მმართველობა

ისტორიული ტრადიციის მიხედვით და ფარნავაზიანთა სამეფო დინასტიის დამაარსებელი. მისი მოღვაწეობა დაკავშირებულია ძვ. წ. IV–III საუკუნეების მიჯნასთან და იმ მნიშვნელოვან ისტორიულ პროცესთან, რომლის შედეგადაც აღმოსავლეთ საქართველოში უფრო ცენტრალიზებული სამეფო ხელისუფლება ჩამოყალიბდა. ფარნავაზის შესახებ ძირითადი თხრობა დაცულია შუა საუკუნეების ქართულ ისტორიულ თხზულებებში, უპირველესად „ქართლის ცხოვრებაში“. თანამედროვე ისტორიოგრაფია მის შესახებ ცნობებს ფრთხილად ეკიდება: ფარნავაზის სახელი ქართული ისტორიული ტრადიციისთვის უმნიშვნელოვანესია, თუმცა მისი ცხოვრების მრავალი დეტალი თანამედროვე, უშუალო წყაროებით დამოუკიდებლად არ დასტურდება. ამ მიზეზით ფარნავაზის ბიოგრაფიის აღწერისას ერთმანეთისგან უნდა გაიმიჯნოს მატიანის მონათხრობი და ის ცნობები, რომელთა ისტორიული საფუძვლის დადასტურება უფრო მყარია.

# წარმოშობა და ოჯახი

„ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ფარნავაზი მცხეთელ წარჩინებულთა ოჯახიდან იყო და მისი საგვარეულო ქართლის ძველ სამეფო- არისტოკრატიულ წრეს უკავშირდებოდა. იგი მცხეთის მამასახლისის, სამარას, ძმისწულად არის წარმოდგენილი. მატიანის მიხედვით, ფარნავაზის მამა ალექსანდრეს ლაშქრობის დროს დაიღუპა, რის შემდეგაც ფარნავაზის დედა მასთან ერთად კავკასიის მთებში გაიხიზნა. მოგვიანებით ისინი მცხეთაში დაბრუნდნენ. მისი წარმომავლობის შესახებ მატიანეში მოცემული საგვარეულო ცნობები ისტორიულ-გენეალოგიური ტრადიციის ნაწილია და მათი ყველა დეტალის დამოუკიდებლად დადასტურება შეუძლებელია. ამიტომ ფარნავაზის ოჯახის შესახებ ყველაზე ფრთხილი დასკვნა ის არის, რომ ქართული ისტორიული ტრადიცია მას მცხეთის ადგილობრივ, გავლენიან საგვარეულოს უკავშირებს.

# ბავშვობა და ხელისუფლებაში მოსვლაფარნავაზის ახალგაზრდობის შესახებ ცნობილი ამბავი „ქართლის

ცხოვრებაში“ ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული ეპიზოდია. მატიანის მიხედვით, ახალგაზრდა ფარნავაზმა ნადირობისას დიდი განძი აღმოაჩინა. სწორედ ამ სიმდიდრემ მისცა მას შესაძლებლობა, შეეკრიბა ძალები და აზონის წინააღმდეგ ბრძოლისთვის მომზადებულიყო. ეს ამბავი წყაროში დეტალურად არის მოთხრობილი, თუმცა მისი კონკრეტული გარემოებების დამოუკიდებელი ისტორიული დადასტურება არ არსებობს. ფარნავაზის პოლიტიკური აღზევება დაკავშირებულია აზონის წინააღმდეგ ბრძოლასთან. ქართული მატიანეების მიხედვით, აზონი იმ დროისთვის ქართლის მთავარი პოლიტიკური ძალის წარმომადგენელი იყო, ფარნავაზმა კი მის წინააღმდეგ ადგილობრივი ძალები შემოიკრიბა. მას მხარი დაუჭირა ეგრისის მმართველმა ქუჯიმ. გადამწყვეტ ბრძოლაში ფარნავაზმა აზონი დაამარცხა და ამის შემდეგ ქართლის მეფე გახდა. სწორედ ამ მოვლენას უკავშირებს ქართული ისტორიული ტრადიცია ფარნავაზიანთა დინასტიის დასაწყისს. ფარნავაზის მეფობის ზუსტი ქრონოლოგია ბოლომდე დადგენილი არ არის. სხვადასხვა მკვლევარი განსხვავებულ თარიღებს გვთავაზობს. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში მისი მეფობა ძირითადად ძვ. წ. III საუკუნეში თავსდება.

# შიდა პოლიტიკა და სახელმწიფოებრივი მოწყობა

ფარნავაზის სახელთან ყველაზე მჭიდროდ დაკავშირებული პოლიტიკური მიღწევა ქართლის სამეფო ხელისუფლების ორგანიზებაა. „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ფარნავაზმა ქართლის სამეფო ტერიტორია ადმინისტრაციულ ერთეულებად — საერისთავოებად — დაყო და მათ სათავეში ერისთავები დააყენა. მატიანეში ჩამოთვლილია სხვადასხვა საერისთავო და მათი მმართველები. ამ სისტემის მიზანი, როგორც წყარო გვიჩვენებს, იყო ფართო სამეფო ტერიტორიის მართვა და ცენტრალური ხელისუფლების გაძლიერება.თუმცა თანამედროვე მკვლევრები ამ ცნობას სიფრთხილით აფასებენ. ერისთავთა სისტემის აღწერა შესაძლოა ნაწილობრივ ასახავდეს შუა საუკუნეების საქართველოს ადმინისტრაციულ რეალობას, რომელიც ძველი ეპოქის შესახებ თხრობაში უკან იქნა გადატანილი. ამიტომ არ შეიძლება მატიანეში ჩამოთვლილი ყველა ადმინისტრაციული დეტალი პირდაპირ ძვ. წ. III საუკუნის სახელმწიფო სისტემად მივიჩნიოთ. მიუხედავად ამისა, ფარნავაზის სახელთან დაკავშირებული სახელმწიფოებრივი ცენტრალიზაციის ტრადიცია მნიშვნელოვანია. თანამედროვე ისტორიული კვლევები ადასტურებს, რომ ელინისტურ ხანაში აღმოსავლეთ საქართველოში ქართლის, ანუ იბერიის, პოლიტიკური სახელმწიფო ჩამოყალიბდა და გაძლიერდა.

# საგარეო პოლიტიკა

ფარნავაზის საგარეო პოლიტიკის შესახებ ცნობები ძირითადად ქართული მატიანიდან მოდის. ამ წყაროს მიხედვით, მისი მმართველობის პერიოდში ქართლის სამეფო ცდილობდა რეგიონში საკუთარი პოლიტიკური გავლენის განმტკიცებას და ურთიერთობების დამყარებას მეზობელ ხალხებთან. თანამედროვე ისტორიოგრაფიისთვის განსაკუთრებით საინტერესოა ქართლის შესაძლო კავშირი სელევკიდთა სახელმწიფოსთან. სელევკიდები ალექსანდრე მაკედონელის იმპერიის დაშლის შემდეგ ახლო აღმოსავლეთის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი ელინისტური სახელმწიფო გახდნენ. *Encyclopaedia Iranica* აღნიშნავს, რომ ქართლის ადრეული სამეფოს ჩამოყალიბება ელინისტური სამყაროს პოლიტიკური გარდაქმნების ფონზე უნდა განვიხილოთ და ფარნავაზის სახელმწიფოს ორგანიზაციაზე ირანული სახელმწიფოებრივი ტრადიციის გავლენასაც უსვამს ხაზს. სელევკიდებთან ფარნავაზის ურთიერთობის ყველა კონკრეტული დეტალი დადასტურებული არ არის, თუმცა ქართლისა და ელინისტური სამყაროს პოლიტიკური კავშირი ისტორიულად სავსებით მნიშვნელოვანი კონტექსტია ფარნავაზის ეპოქის გასაგებად.

# ომები და მნიშვნელოვანი ბრძოლებიფარნავაზის მმართველობის დასაწყისთან დაკავშირებული მთავარი

სამხედრო მოვლენა აზონის წინააღმდეგ ბრძოლაა. ქართული მატიანის მიხედვით, ფარნავაზმა ქუჯისთან ერთად შეკრიბა ძალები, დაუპირისპირდა აზონს და საბოლოოდ გაიმარჯვა. აზონის დამარცხების შემდეგ ფარნავაზმა ქართლის სამეფო ტახტი დაიკავა. მატიანის მიხედვით, ფარნავაზს შემდეგ სხვა სამხედრო მოქმედებებიც ჰქონდა და მისი ხელისუფლება ქართლის ფარგლებს გასცდა. თუმცა ამ ლაშქრობების დეტალების დამოუკიდებელი დადასტურება შეზღუდულია, ამიტომ მათი ყველა ეპიზოდის ზუსტად აღწერა ისტორიულად გამართლებული არ იქნება. ფარნავაზის ეპოქის სამხედრო პოლიტიკის ზოგადი მნიშვნელობა ის იყო, რომ ახალი სამეფო ხელისუფლება ცდილობდა სხვადასხვა პოლიტიკური გაერთიანებისა და ტერიტორიის ერთიანი ცენტრის ქვეშ მოქცევას.

# ტერიტორიული ცვლილებები და სამეფოს გაძლიერება

ქართული ისტორიული ტრადიცია ფარნავაზს მიაწერს ქართლის სამეფოს ტერიტორიის მნიშვნელოვან გაფართოებას. „ქართლის ცხოვრებაში“ აღწერილია მისი მიერ სხვადასხვა მხარის ორგანიზება და ერისთავთა დანიშვნა. ფარნავაზის სახელთან დაკავშირებული სამეფო ტერიტორია მოიცავდა ქართლის ძირითად ბირთვს და, მატიანის მიხედვით, მის პოლიტიკურ გავლენას დასავლეთ საქართველოს ნაწილზეც ავრცელებდა. თუმცა ამ პერიოდის ტერიტორიული საზღვრების ზუსტად აღდგენა რთულია, რადგან წერილობითი წყაროები გვიანდელია და თანამედროვე კვლევები ყველა მათ ცნობას პირდაპირ ფაქტობრივ მონაცემად არ იღებს. ამიტომ ფარნავაზის ყველაზე მნიშვნელოვანი ტერიტორიული შედეგი შეიძლება განვიხილოთ არა კონკრეტული საზღვრების ზუსტად დადგენის,არამედ ქართლის ერთიანი პოლიტიკური ცენტრის ჩამოყალიბებისა და განმტკიცების თვალსაზრისით.

# მნიშვნელოვანი სახელმწიფოებრივი საქმიანობა

ფარნავაზის ტრადიციულ სახეს განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს სახელმწიფოებრივი ორგანიზაციისა და სამეფო ხელისუფლების გამტკიცებასთან დაკავშირებული ცნობები. ქართული მატიანის მიხედვით, მან გააძლიერა ცენტრალური ხელისუფლება, ქვეყნის სხვადასხვა მხარეს მმართველები დაუნიშნა და სამეფო ადმინისტრაციის საფუძვლები შექმნა. თანამედროვე კვლევები ამ ცნობების ნაწილს კრიტიკულად აფასებს, მაგრამ *Encyclopaedia Iranica* მიუთითებს, რომ ადრეული ქართლის სახელმწიფოებრივი ორგანიზაცია მართლაც განიცდიდა ირანული პოლიტიკური და ადმინისტრაციული ტრადიციების გავლენას. ფარნავაზის მმართველობის ტრადიციაში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს არმაზის კულტის დამკვიდრებას. არმაზი ქართლის სამეფოს ერთ-ერთ მთავარ ღვთაებად იქცა. არმაზის კულტის ჩამოყალიბებას ფარნავაზის ეპოქას უკავშირებს როგორც ქართული ისტორიული ტრადიცია, ისე თანამედროვე კვლევების ნაწილი. *Encyclopaedia Iranica* აღნიშნავს, რომ არმაზის ოფიციალური კულტი ფარნავაზის მეფობას უკავშირდება და მას ირანულ რელიგიურ-კულტურულ გავლენებთან აკავშირებს.

# ქართული ენა და დამწერლობა

ფარნავაზის ისტორიული სახის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნაწილი ქართული ენისა და დამწერლობის საკითხია. „ქართლის ცხოვრება“ ფარნავაზს მიაწერს ქართული ენის გავრცელებასა და ქართული მწიგნობრობის შექმნას. ეს ცნობა საუკუნეების განმავლობაში ფარნავაზის ერთ-ერთ უმთავრეს დამსახურებად მიიჩნეოდა.თუმცა თანამედროვე ისტორიული ცოდნის საფუძველზე ფრთხილად უნდა განვასხვავოთ ორი რამ: ქართული ისტორიული ტრადიცია ფარნავაზს უკავშირებს ქართული მწიგნობრობის შექმნას, მაგრამ ქართული ანბანის უშუალოდ ფარნავაზის მიერ შექმნის შესახებ მტკიცე, თანამედროვე წყაროებით დადასტურებული მტკიცებულება არ არსებობს. ამიტომ ფარნავაზის ბიოგრაფიაში არასწორი იქნებოდა იმის კატეგორიულად დაწერა, რომ მან ქართული ანბანი შექმნა. ფარნავაზის ეპოქის შემდეგ ქართლის კულტურულ გარემოში ირანული და არამეული გავლენებიც მნიშვნელოვანი იყო. არმაზის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი შემდგომი პერიოდის წარწერები და არმაზული დამწერლობის განვითარება გვიჩვენებს, რომ ქართლის სამეფო ელინისტურ და ირანულ სამყაროსთან ინტენსიურ კულტურულ ურთიერთობაში იმყოფებოდა.

# რელიგია და კულტურა

ფარნავაზის მმართველობის ეპოქა ქრისტიანობამდე დიდი ხნით ადრე მოდის. ქართლის საზოგადოებაში არსებობდა ადგილობრივი წარმართული რელიგიური ტრადიციები, რომლებზეც გავლენას ახდენდა როგორც კავკასიური, ისე ირანული კულტურული სამყარო. ფარნავაზის სახელთან განსაკუთრებით არის დაკავშირებული არმაზის კულტი. ქართული მატიანის მიხედვით, მან ქართლის მთაზე აღმართა არმაზის კერპი და არმაზის ტერიტორია სამეფო რელიგიური ცენტრის მნიშვნელოვან ადგილად აქცია. თანამედროვე არქეოლოგიური და ისტორიული კვლევებიც ადასტურებს, რომ არმაზი ქართლის სამეფოს ერთ- ერთი მნიშვნელოვანი პოლიტიკური და რელიგიური ცენტრი იყო, თუმცა ყველა მატიანური დეტალის ფარნავაზის უშუალო საქმიანობასთან დაკავშირება შეუძლებელია.

# ურთიერთობები მეზობელ ხალხებთან

ქართული მატიანე ფარნავაზის საგარეო პოლიტიკას კავკასიის სხვადასხვა ხალხთან ურთიერთობასაც უკავშირებს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქუჯისთან მისი თანამშრომლობა. ქუჯი ეგრისის მმართველად არისწარმოდგენილი და ფარნავაზის აზონის წინააღმდეგ ბრძოლაში მოკავშირედ გვევლინება. მატიანის ტრადიციაში ფარნავაზის ოჯახური კავშირებიც პოლიტიკური მიზნებით არის წარმოდგენილი, თუმცა ამ ცნობების უმეტესობის დამოუკიდებელი დადასტურება შეუძლებელია და ამიტომ მათზე ფართო დასკვნების აგება არასწორი იქნებოდა.

# ფარნავაზის მმართველობის პერიოდი

ფარნავაზის მეფობის პერიოდი მნიშვნელოვანი იყო არა მხოლოდ ერთი მმართველის ცხოვრებაში, არამედ მთლიანად ქართლის სახელმწიფოებრიობის განვითარების ისტორიაში. ამ დროს აღმოსავლეთ საქართველო ელინისტური სამყაროს გავლენის სფეროში აღმოჩნდა. ალექსანდრე მაკედონელის იმპერიის დაშლის შემდეგ ახლო აღმოსავლეთსა და სამხრეთ კავკასიაში ახალი პოლიტიკური ძალები გაძლიერდა. სწორედ ამ ისტორიულ გარემოში ჩამოყალიბდა და განმტკიცდა იბერიის სამეფო. ფარნავაზის სახელი ამ პროცესის ქართული ისტორიული მეხსიერების მთავარი სიმბოლო გახდა. მოგვიანებით ქართველმა მემატიანეებმა მისი მეფობა წარმოაჩინეს როგორც ეპოქა, როდესაც ქართლის სამეფო გაერთიანდა, გაძლიერდა და საკუთარი პოლიტიკური და კულტურული სახე ჩამოაყალიბა.

# გარდაცვალება და მემკვიდრეობა

ფარნავაზის გარდაცვალების ზუსტი თარიღი თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში ერთმნიშვნელოვნად დადგენილი არ არის. „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, მან ხანგრძლივი მეფობის შემდეგ სიცოცხლე დაასრულა და დაკრძალეს არმაზთან, არმაზის კერპის წინ. მის შემდეგ ქართლის ტახტი მისმა ვაჟმა საურმაგმა დაიკავა.ფარნავაზის ყველაზე მნიშვნელოვანი მემკვიდრეობა ფარნავაზიანთა დინასტიის შექმნასა და ქართლის სამეფოს ადრეული სახელმწიფოებრივი ტრადიციის ჩამოყალიბებას უკავშირდება. მისი სახელი შემდგომ საუკუნეებში იმდენად მყარად დამკვიდრდა ქართული სახელმწიფოებრივი მეხსიერების ნაწილად, რომ „ფარნავაზიანი“ სამეფო დინასტიის სახელადაც იქცა. ფარნავაზის სახელთან დაკავშირებული დინასტიური ტრადიცია მოგვიანებით სხვა წყაროებშიც აისახა.

# ისტორიული მნიშვნელობა

ფარნავაზ I ქართული ისტორიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ადრეული მეფეა. ქართული ისტორიული ტრადიცია მას ქართლის პირველი მეფისა და ფარნავაზიანთა დინასტიის დამაარსებლის როლს ანიჭებს. მისი ისტორიული მნიშვნელობა უპირველესად იმაში მდგომარეობს, რომ მისი სახელი დაკავშირებულია ქართლის სამეფოს ჩამოყალიბებასთან, ცენტრალური ხელისუფლების განმტკიცებასთან, სამეფო ადმინისტრაციის ორგანიზების ტრადიციასთან და არმაზის რელიგიური ცენტრის გაძლიერებასთან. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაც ფარნავაზს ადრეული იბერიის პოლიტიკური ჩამოყალიბების კონტექსტში განიხილავს. ამასთან, ფარნავაზის ბიოგრაფიის ნაწილი შუა საუკუნეების ქართულ მატიანეებშია შემონახული და მასში ისტორიული ფაქტები, დინასტიური ტრადიციები და ლეგენდარული სიუჟეტები ერთმანეთშია შერწყმული. ამიტომ ფარნავაზის ისტორიული სახე ყველაზე სწორად აღიქმება მაშინ, როდესაც ქართული მატიანეების ცნობები თანამედროვე ისტორიულ და არქეოლოგიურ მონაცემებთან ერთად განიხილება. ფარნავაზის მეფობა ქართული სახელმწიფოებრიობის ისტორიის ერთ-ერთ საწყის ეტაპად დარჩა, ხოლო მისი სახელი ქართულ ისტორიულ მეხსიერებაში დაკავშირებულია იდეასთან, რომ ქართლის სამეფოს პოლიტიკური ერთიანობისა და დამოუკიდებელი სახელმწიფოებრივი ორგანიზაციის საფუძვლები სწორედ მის ეპოქაში ჩამოყალიბდა.# მნიშვნელოვანი თარიღები ძვ. წ. IV–III საუკუნეების მიჯნა — ფარნავაზის მოღვაწეობის ეპოქა. ძვ. წ. III საუკუნე — პერიოდი, რომელშიც თანამედროვე მკვლევართა უმეტესობა ფარნავაზის მეფობას ათავსებს. მისი მეფობის კონკრეტული წლების შესახებ განსხვავებული ქრონოლოგიები არსებობს. ფარნავაზის მეფობის დასაწყისი — აზონის დამარცხება და ფარნავაზის ქართლის მეფედ აღიარება ქართული მატიანის მიხედვით. ფარნავაზის მეფობის დასასრული — ფარნავაზის გარდაცვალება და საურმაგის გამეფება ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით.

მნიშვნელოვანი პიროვნებები

აზონი — ფარნავაზის მთავარი პოლიტიკური მოწინააღმდეგე. ქართული მატიანის მიხედვით, ფარნავაზმა იგი ბრძოლაში დაამარცხა და ამის შემდეგ ქართლის მეფე გახდა. ქუჯი — ეგრისის მმართველი, რომელიც ქართული მატიანის მიხედვით ფარნავაზის მოკავშირე იყო აზონის წინააღმდეგ ბრძოლაში. სამარა — მცხეთის მამასახლისი და ფარნავაზის ბიძა, რომელიც „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით აზონის ეპოქის მოვლენებში მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა. საურმაგი — ფარნავაზის ვაჟი და მისი მემკვიდრე ქართლის ტახტზე.

მოკლე შეჯამებაფარნავაზ I ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით ქართლის პირველი

მეფე და ფარნავაზიანთა დინასტიის დამაარსებელი იყო. მისი სახელის გარშემო ჩამოყალიბებული ისტორიული ტრადიცია დაკავშირებულია აზონის დამარცხებასთან, ქართლის პოლიტიკური გაერთიანების გაძლიერებასთან, სამეფო ხელისუფლების ორგანიზებასთან, არმაზის კულტის დამკვიდრებასთან და ქართული სახელმწიფოებრიობის ადრეული საფუძვლების შექმნასთან. მიუხედავად იმისა, რომ მისი ცხოვრების შესახებ ცნობების ნაწილი გვიანდელი მატიანეებიდან მოდის და ამიტომ მათი კრიტიკული შეფასებაა საჭირო, ფარნავაზის ფიგურა განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს საქართველოს უძველესი პოლიტიკური ისტორიისა და ქართული სახელმწიფოებრივი მეხსიერების ჩამოყალიბებაში. —

იბერია

წყაროები

წყარო მალე დაემატება.