აზო (აზონი)

ისტორია და მმართველობა

აზო — ქართლის უძველესი მეფე აზო, იგივე აზონი, ძველი ქართული ისტორიული ტრადიციის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი და ამავე დროს ყველაზე რთულად დასადგენი პიროვნებაა. იგი დაკავშირებულია ძვ. წ. IV საუკუნის ბოლოსა და ელინისტური ეპოქის დასაწყისში ქართლის პოლიტიკური გაერთიანებისა და მცხეთის სამეფო ცენტრად ჩამოყალიბების ისტორიასთან. აზოს შესახებ ცნობები შემონახულია უპირველესად ძველ ქართულ ისტორიულ თხზულებებში, მათ შორის „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ -სა და „ქართლის ცხოვრებაში“ . ეს წყაროები ერთმანეთისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდება როგორც აზოს წარმომავლობის, ისე მისი ხელისუფლებაში მოსვლისა და პოლიტიკური როლის აღწერისას. სწორედ ამიტომ მისი ცხოვრების ზუსტი რეკონსტრუქცია თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში პრობლემურია. წარმომავლობა და ოჯახი აზოს წარმომავლობის შესახებ ორი განსხვავებული ქართული ტრადიცია არსებობს. „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ მას მოიხსენიებს როგორც არიან-ქართლის მეფის ძეს. ამ ცნობით, აზომ მამამისის ქვეყნიდან წამოიყვანა მრავალი ოჯახი და ისინი მცხეთასა და მის მიმდებარე ტერიტორიაზე დაასახლა. ამავე თხზულებაში აზო წარმოდგენილია როგორც მცხეთის პირველი მეფე. სხვა სურათს გვაძლევს „ქართლის ცხოვრება“ , სადაც იგი სახელად აზონია და ალექსანდრე მაკედონელთან დაკავშირებულ უცხოელ მმართველად არის წარმოდგენილი. ამ ვერსიით, ალექსანდრემ მას მცხეთის მართვა დაავალა. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში არ არსებობს საკმარისი საფუძველი, რომ ამ ორ ურთიერთგანსხვავებულ ცნობას შორის ერთ-ერთი უდავო ისტორიულ ფაქტად მივიჩნიოთ. ასევე დაუდასტურებელია აზოს დაბადების ზუსტი ადგილი და თარიღი, მისი დედის ვინაობა და სხვა ოჯახური დეტალები. ტახტზე ასვლა და მცხეთის მმართველობა აზოს ხელისუფლებაში მოსვლას ქართული მატიანეები ალექსანდრე მაკედონელის აღმოსავლეთში ლაშქრობებს უკავშირებენ. თუმცა თანამედროვე კვლევებში ალექსანდრეს მიერ ქართლის უშუალოდ დაპყრობისა და აზოსთვის მისი მმართველობის გადაცემის ამბავი სანდოდ დადასტურებულ მოვლენად არ მიიჩნევა. ქართული წყაროების ეს მონათხრობი ისტორიულ რეალობასთან ერთად ლეგენდარულ-ეპიკურ ელემენტებსაც შეიცავს.„მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ აზოს მცხეთის პირველ მეფედ წარმოგვიდგენს. ამავე წყაროს მიხედვით, იგი არიან-ქართლიდან მცხეთაში გადასახლებულ მოსახლეობასთან ერთად მოვიდა და აქ სამეფო ხელისუფლება დაამყარა. „ქართლის ცხოვრება“ კი აზონს ალექსანდრეს მიერ დანიშნულ მმართველად აღწერს და მის ხელისუფლებას უფრო მეტად სამხედრო დაპყრობასა და ძალადობაზე დამყარებულ რეჟიმად წარმოაჩენს. ამ ვერსიით, აზონი ადგილობრივ მოსახლეობას დაუპირისპირდა და საბოლოოდ ფარნავაზის აჯანყების შედეგად დამარცხდა. შიდა პოლიტიკა აზოს შიდა პოლიტიკის შესახებ პირდაპირი და დამოუკიდებელი ისტორიული ცნობები ძალიან მწირია. ქართული მატიანეების მიხედვით, მისი ხელისუფლება მცხეთის გარშემო ტერიტორიის პოლიტიკური ორგანიზაციის პროცესთან იყო დაკავშირებული. „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ აზოსთან აკავშირებს მოსახლეობის გარკვეული ჯგუფების არიან-ქართლიდან მცხეთაში გადმოსახლებას. ამ ცნობას მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ქართლის სამეფოს ადრეული პოლიტიკური წარმოშობის შესახებ ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში. „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით კი აზონის მმართველობა უფრო სამხედრო ხასიათის იყო. მას მიეწერება ქართლისა და სხვა ტერიტორიების დამორჩილება და ძლიერი სამხედრო ძალის გამოყენება. თუმცა ამ ცნობების დეტალური გადამოწმება სხვა, დამოუკიდებელი წყაროებით შეუძლებელია. საგარეო პოლიტიკა და სამხედრო საქმიანობა აზოს სახელთან დაკავშირებული საგარეო პოლიტიკის ცნობები თითქმის მთლიანად ქართული მატიანეებიდან მოდის. „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, აზონი დაკავშირებული იყო ალექსანდრე მაკედონელთან და მისი მმართველობის დასამყარებლად მას დიდი სამხედრო ძალა ჰქონდა. ამავე წყაროში ნათქვამია, რომ აზონმა გააფართოვა თავისი ძალაუფლება ქართლის ფარგლებს გარეთაც. ამ ცნობების ისტორიული სიზუსტე შეზღუდულია. განსაკუთრებით პრობლემურია ალექსანდრეს მიერ ქართლის დაპყრობის ტრადიციული სიუჟეტი. თანამედროვე მკვლევართა ნაწილი მიიჩნევს, რომ ეს ამბავი მოგვიანებით ჩამოყალიბებულმა ქართულმა ისტორიულმა ტრადიციამ ალექსანდრე მაკედონელის ეპოქას დაუკავშირა. ამავე დროს, ელინისტურ ეპოქაში ქართლის პოლიტიკური სახელმწიფოს ჩამოყალიბება ისტორიულად მნიშვნელოვანი პროცესია და მისი არსებობა მხოლოდ აზოს შესახებ მოთხრობას არ ეყრდნობა.ომები და აზოს დამარცხება აზოს ისტორიაში ყველაზე მნიშვნელოვანი სამხედრო დაპირისპირება ფარნავაზთან ბრძოლაა. ქართული მატიანეების მიხედვით, ფარნავაზი ადგილობრივი მმართველი საგვარეულოს წარმომადგენელი იყო. იგი აზონის წინააღმდეგ აჯანყდა და მოკავშირეები, მათ შორის ეგრისის ერისთავი ქუჯი, შემოიკრიბა. საბოლოოდ აზონი დამარცხდა და დაიღუპა. თუმცა ამ ბრძოლის ზუსტი თარიღი, მონაწილეთა რაოდენობა, სამხედრო მოქმედებების კონკრეტული ეტაპები და ბრძოლის ადგილი დამოუკიდებელი თანამედროვე წყაროებით სანდოდ დადასტურებული არ არის. შესაბამისად, მატიანეებში მოცემული სამხედრო დეტალების ფაქტობრივ აღწერად წარმოდგენა არ იქნებოდა მართებული. ტერიტორიული ცვლილებები „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, აზონის ხელისუფლება მხოლოდ მცხეთის შემოგარენით არ შემოიფარგლებოდა. მას მიეწერება ქართლის გარდა ჰერეთისა და დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიების დაპყრობა, აგრეთვე ჩრდილოეთ კავკასიის ზოგიერთი ტომის დამორჩილება. ეს ცნობები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ქართული პოლიტიკური ტრადიციის ჩამოყალიბებაში, თუმცა მათი სრული ისტორიული სიზუსტე ვერ დასტურდება. ამიტომ აზოს მიერ კონკრეტული ტერიტორიების ზუსტად რა საზღვრებში კონტროლის საკითხზე კატეგორიული დასკვნა არ შეიძლება. რელიგია და კულტურა აზოს რელიგიური საქმიანობის შესახებ ყველაზე კონკრეტული ცნობა „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ -ში გვხვდება. წყაროს მიხედვით, არიან- ქართლიდან მას მცხეთაში გადმოუტანია ღვთაებათა კერპები — გაცი და გაიმი. ამ ცნობას მნიშვნელოვანი ადგილი აქვს ძველი ქართლის წარმართული რელიგიური სამყაროს შესახებ ქართულ ტრადიციაში. თუმცა შეუძლებელია ამ ცნობიდან ზუსტად განისაზღვროს, რა როლი ჰქონდათ ამ ღვთაებებს ისტორიულად ქართლის რელიგიურ სისტემაში აზოს მმართველობის დროს. ასევე დაუდასტურებელია აზოს მიერ კონკრეტული რელიგიური რეფორმების გატარება. აზოს ეპოქა და ქართლის სამეფოს ჩამოყალიბებააზოს შესახებ ისტორიული თხრობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია უფრო ფართო პროცესის გამო — ელინისტურ ხანაში აღმოსავლეთ საქართველოში ძლიერი პოლიტიკური ცენტრის ჩამოყალიბების გამო. „ქართლის ცხოვრების“ ტრადიცია ამ პროცესის დასრულებას ფარნავაზის გამარჯვებას უკავშირებს, ხოლო „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ აზოს უკვე ქართლის პირველ მეფედ მოიხსენიებს. ამ განსხვავებამ ქართულ ისტორიოგრაფიაში მნიშვნელოვანი საკითხი წარმოშვა: ვინ უნდა ჩაითვალოს ქართლის სამეფოს პირველ მეფედ — აზო თუ ფარნავაზი? თანამედროვე ისტორიული ლიტერატურა ამ განსხვავებას პირდაპირ ასახავს. საქართველოს ენციკლოპედიური გამოცემა აზოს ლეგენდარულ პირად მოიხსენიებს, ხოლო აკადემიურ კვლევებში მისი ისტორიული სახე ადრეული ქართლის სახელმწიფოებრიობის შესახებ შუა საუკუნეების ისტორიული ტრადიციის კონტექსტში განიხილება. გარდაცვალება და მემკვიდრეობა ქართული მატიანეების მიხედვით, აზო ფარნავაზის წინააღმდეგ ბრძოლაში დამარცხდა და დაიღუპა. ამის შემდეგ ქართლის ხელისუფლება ფარნავაზმა ჩაიგდო ხელში. აზოს უშუალო მემკვიდრის შესახებ სანდო ისტორიული ცნობები არ გვაქვს, ამიტომ ამ საკითხზე დამატებითი ინფორმაციის მითითება არასწორი იქნებოდა. მისი ისტორიული მემკვიდრეობა პირველ რიგში უკავშირდება მცხეთის ადრეულ სამეფო ცენტრად ჩამოყალიბების ტრადიციას და ქართლის სამეფოს წარმოშობის შესახებ ქართულ ისტორიულ მეხსიერებას. მისი სახელი ასევე მჭიდროდ არის დაკავშირებული ფარნავაზის აღზევების ისტორიასთან. ისტორიული მნიშვნელობა აზოს მნიშვნელობა მხოლოდ მისი, როგორც კონკრეტული მეფის, ბიოგრაფიით არ განისაზღვრება. იგი წარმოადგენს იმ ადრეული პოლიტიკური ეპოქის ერთ-ერთ მთავარ ფიგურას, რომლის შესახებაც ქართული წერილობითი ტრადიცია ქართლის სამეფოს წარმოშობის ისტორიას მოგვითხრობს. მისი ისტორიული სახე განსაკუთრებით საინტერესოა იმიტომ, რომ ორი ძირითადი ქართული წყარო მას სხვადასხვაგვარად წარმოგვიდგენს. „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ აზოს ქართლის პირველი მეფის სახით და არიან- ქართლის სამეფო სახლთან დაკავშირებულ პირად აღწერს, ხოლო „ქართლის ცხოვრება“ აზონს ალექსანდრეს მიერ დაყენებულ უცხოელ მმართველად და ფარნავაზის მოწინააღმდეგედ წარმოგვიდგენს.ამ წინააღმდეგობის გამო აზოს ცხოვრების ყველა დეტალის ისტორიულ ფაქტად წარმოდგენა შეუძლებელია. მიუხედავად ამისა, მისი სახელის უკან არსებული პოლიტიკური ტრადიცია ასახავს იმ გარდამავალ ეპოქას, როდესაც ქართლის ტერიტორიაზე ადგილობრივი პოლიტიკური გაერთიანებები უფრო ცენტრალიზებული სამეფო ხელისუფლებისკენ ვითარდებოდა. თანამედროვე კვლევებიც აღნიშნავს, რომ ადრეული ქართლის შესახებ ქართული მატიანეები შუა საუკუნეებშია ჩაწერილი და მათი ცნობები კრიტიკულ შედარებას საჭიროებს. მნიშვნელოვანი თარიღები • ძვ. წ. IV საუკუნის ბოლო — აზოს საქმიანობასთან დაკავშირებული სავარაუდო ისტორიული ეპოქა; მისი მეფობის ზუსტი წლები სანდოდ დადგენილი არ არის. • ძვ. წ. IV–III საუკუნეების მიჯნა — ქართული ისტორიული ტრადიცია ამ პერიოდის პოლიტიკურ გარდაქმნებს აზოსა და ფარნავაზის დაპირისპირებას უკავშირებს. ზუსტი თარიღები დადასტურებული არ არის. • ფარნავაზის აჯანყება და აზოს დამარცხება — ქართული მატიანეების მიხედვით, აზოს მმართველობის დასასრული და ფარნავაზის გამეფება; ზუსტი წელი სანდოდ დადგენილი არ არის. მნიშვნელოვანი პიროვნებები ფარნავაზი — ადგილობრივი მმართველი, რომელმაც ქართული მატიანეების მიხედვით აზონი დაამარცხა და ქართლის მეფე გახდა. ქუჯი — ეგრისის ერისთავი, რომელიც „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით ფარნავაზის მოკავშირე იყო აზონის წინააღმდეგ ბრძოლაში. ალექსანდრე მაკედონელი — აზოსთან დაკავშირებული ფიგურა ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში; თუმცა მისი უშუალო მონაწილეობა ქართლის დაპყრობასა და აზოს დანიშვნაში თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში დადასტურებულ ფაქტად არ მიიჩნევა. სამარა — „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, მცხეთის მამასახლისი და ფარნავაზის ბიძა, რომლის ოჯახთან დაპირისპირებაც აზონის მმართველობის შესახებ თხრობაში მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს. —-