გიორგი V ბრწყინვალე
1318–1346
წარმოშობა და ოჯახი
გიორგი V მიეკუთვნებოდა ბაგრატიონთა სამეფო დინასტიას. იგი იყო ტრაგიკული ბედის მქონე საქართველოს მეფის, დემეტრე II თავდადებულისა და მისი მესამე მეუღლის, ტრაპიზონის იმპერატორის ასულის, ბექა I ჯაყელის ქალიშვილის ნათელას შვილი. მისი წარმოშობა აერთიანებდა საქართველოს ორ უმნიშვნელოვანეს სამეფო და საგვარეულო შტოს, რამაც შემდგომში დიდი როლი ითამაშა მის პოლიტიკურ წარმატებებში.
ბავშვობა და ტახტზე ასვლა
უფლისწულის ბავშვობა მონღოლთა ბატონობის პერიოდს დაემთხვა, როდესაც ქვეყანა პოლიტიკურ და ეკონომიკურ კრიზისში იმყოფებოდა. მონღოლურმა ილხანურმა კარმა იგი პირველად ტახტზე 1299 წელს აიყვანა, როგორც საპროტესტო და მარიონეტული მმართველი თავისი აჯანყებული ძმის, დავით VIII-ის წინააღმდეგ. თუმცა, ამ პირველ პერიოდში მისი ძალაუფლება მხოლოდ თბილისსა და მის შემოგარენზე ვრცელდებოდა და რეალური მმართველობა არ ჰქონია. მისი ნამდვილი და სრულფასოვანი სამეფო მოღვაწეობა დაიწყო 1314 წელს, მას შემდეგ, რაც ილხანთა ყაენის მხარდაჭერით ქვეყანაში პოლიტიკური ვითარება შეიცვალა და იგი კვლავ საქართველოს მეფედ დაამტკიცეს. თავდაპირველად იგი მართავდა აღმოსავლეთ საქართველოს, ხოლო ძმისშვილის გარდაცვალების შემდეგ ქვეყნის გაერთიანება დაიწყო.
შიდა პოლიტიკა
გიორგი V-ის შიდა პოლიტიკა მიმართული იყო ქვეყნის ძლიერების აღდგენის, ფეოდალური სეპარატიზმის აღმოფხვრისა და სახელმწიფოს ცენტრალიზაციისკენ. მან მკაცრი და მიზანმიმართული ზომები მიიღო ურჩი და განდგომილი დიდგვაროვანი ფეოდალების წინააღმდეგ, რომელთა თვითნებობაც ქვეყანას ასუსტებდა. განსაკუთრებული აღსანიშნავია მისი ზომები ჯაყელთა ათაბაგების წინააღმდეგ, რომლებმაც სამხრეთ საქართველოს (სამცხე-საათაბაგოს) დამორჩილება სცადეს — გიორგიმ დიპლომატიური მანევრებითა და ძალის ჩვენებით მოახერხა სამცხის ცენტრალურ ხელისუფლებასთან მჭიდროდ დაკავშირება. ქვეყნის შიგნით აღადგინა წესრიგი, მოწესრიგდა საგადასახადო სისტემა და განახლდა ეკონომიკური ცხოვრება.
საგარეო პოლიტიკა
მეფემ გამოიჩინა არაჩვეულებრივი დიპლომატიური ნიჭი მონღოლურ ილხანთა სახელმწიფოსთან ურთიერთობაში. ილხანების სახელმწიფოში დაწყებული შიდა არეულობისა და დასუსტების ფონზე, მან შეძლო ეპოვა ოქროს შუალედი — ერთი მხრივ, ფორმალურად შეინარჩუნა ვასალური დამოკიდებულება, ხოლო მეორე მხრივ, პრაქტიკულად გაათავისუფლა საქართველო მძიმე ხარკისა და უშუალო ჩარევისგან. იგი აქტიურად აწარმოებდა საგარეო დიპლომატიას დასავლეთ ევროპის ქვეყნებთან და მამლუქთა ეგვიპტესთან, რამაც მნიშვნელოვნად აამაღლა საქართველოს საერთაშორისო ავტორიტეტი.
ტერიტორიული ცვლილებები და სამეფოს გაფართოება
გიორგი V-ის მმართველობის პერიოდში საქართველომ დაიბრუნა დაკარგული ტერიტორიები და ძველ საზღვრებში გაერთიანდა. მან შემოიერთა დასავლეთ საქართველო (იმერეთი, გურია, სამეგრელო, აფხაზეთი), რომელიც ათწლეულების განმავლობაში ცალკე სამეფოდ იყო გამოყოფილი. მისი ძალისხმევით, ქვეყნის შემადგენლობაში კვლავ მყარად შევიდა სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ნაწილები, ხოლო მისი საგარეო დიპლომატიისა და სამხედრო პრესტიჟის წყალობით, საქართველოს გავლენა გავრცელდა ტრაპიზონის იმპერიასა და სომხეთის ზოგიერთ მიწებზეც.
მნიშვნელოვანი რეფორმები და სახელმწიფოებრივი საქმიანობა
ქვეყნის აღდგენისა და სამართლებრივი მოწესრიგების მიზნით, გიორგი V-მ შექმნა ცნობილი სამართლებრივი ძეგლი — „ხელმწიფის კარის გარიგება“, რომელმაც დაარეგულირა სამეფო კარის ეტიკეტი, თანამდებობები და სახელმწიფო მმართველობის სტრუქტურა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო მისი საკანონმდებლო მოღვაწეობა სამართალწარმოების სფეროში, რამაც აღკვეთა ძარცვა-გლეჯა და უსამართლობა ქვეყნის შიგნით. მან ასევე გაატარა ფინანსური რეფორმები, შემოიღო სტაბილური ფულის ერთეული („გიორგოური თეთრი“) და განაახლა სავაჭრო გზები.
ურთიერთობები სხვა სახელმწიფოებთან
გიორგი V-ის საგარეო პოლიტიკის უმთავრესი მიღწევა იყო ურთიერთობების მოწესრიგება მამლუქთა სულთანთან ეგვიპტეში, რომელთა ხელშიც იმყოფებოდა იერუსალიმში არსებული ქართული მონასტრები და ჯვრის მონასტერი. ქართველი მეფის დიპლომატიური ძალისხმევით, სულთანმა მამლუქთა სახელმწიფოში ქართველებს დაუბრუნა ყველა ჩამორთმეული ეკლესია-მონასტერი, ხოლო ქართველ ბერებს უფლება მიეცათ იერუსალიმში გაშლილი დროშებითა და სრული პატივით შესულიყვნენ. ამავე დროს, მან დაამყარა მჭიდრო კავშირები რომის პაპთან და ევროპის წამყვან სავაჭრო რესპუბლიკებთან (ვენეცია, გენუა), რამაც ხელი შეუწყო ქვეყნის ეკონომიკურ და ტრანზიტულ განვითარებას.
რელიგია, კულტურა და განათლება
მეფემ უდიდესი ყურადღება დაუთმო ეკლესიების აღდგენასა და სულიერი ცხოვრების განახლებას. მონღოლთა შემოსევების შედეგად დანგრეული მრავალი ტაძარი და მონასტერი მისი ხელშეწყობით განახლდა. განსაკუთრებით გამოიჩინა თავი გელათისა და წმინდა ადგილების (მათ შორის იერუსალიმის) მატერიალური მხარდაჭერით. მანვე მოიწვია საეკლესიო კრება, რომელმაც განიხილა და აღკვეთა ქართულ ეკლესიაში არსებული განხეთქილებები და უწესრიგობები.
მისი მმართველობის პერიოდში მომხდარი მნიშვნელოვანი მოვლენები
გიორგი V-ის მმართველობის ხანა აღინიშნა ეგვიპტის სულთანთან წარმატებული დიპლომატიური მისიით და იერუსალიმის ქართული მონასტრების დაბრუნებით. მისი ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი და მასშტაბური ღონისძიება იყო მონღოლთა დამპყრობლების განდევნა და ქვეყნის ფაქტობრივი დამოუკიდებლობის მოპოვება (რაც დაკავშირებულია ე.წ. „დიდი ყაენის“ აბუ საიდის მმართველობის პერიოდთან და ილხანთა სახელმწიფოს დაშლასთან).
გარდაცვალება და მემკვიდრეობა
გიორგი V გარდაიცვალა 1346 წელს. იგი დაკრძალეს გელათის მონასტერში, ბაგრატიონთა საგვარეულო აკლდამაში. მისი გარდაცვალების შემდეგ საქართველო კიდევ გარკვეული პერიოდი ინარჩუნებდა ძლიერებას, თუმცა მისმა სიკვდილმა დაასრულა ქვეყნის „ოქროს ხანის“ უკანასკნელი ბრწყინვალე ეტაპი. მისი მემკვიდრეობა იმდენად შთამბეჭდავი იყო, რომ ხალხმა მას სიცოცხლეშივე და სიკვდილის შემდეგაც „ბრწყინვალე“ უწოდა.
მისი ისტორიული მნიშვნელობა
გიორგი V ბრწყინვალე საქართველოს ისტორიაში შევიდა, როგორც გენიალური სახელმწიფო მოღვაწე, დიპლომატი და მხედართმთავარი, რომელმაც ნანგრევებიდან აღადგინა და გააერთიანა განადგურებული სამეფო. მან შეძლო მონღოლთა მსოფლიო იმპერიის წნეხის პირობებში ქვეყნისთვის მშვიდობიანი განვითარებისა და სუვერენიტეტის დაბრუნება, რამაც განსაზღვრა XIV საუკუნის საქართველოს ეკონომიკური და კულტურული აყვავება.
1299 — გიორგი V-ის პირველი, მარიონეტული ასვლა ტახტზე
1314 — გიორგი V-ის რეალური და სრულფასოვანი დამტკიცება საქართველოს მეფედ
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.