გუბაზ II
541–555
ისტორია და მმართველობა
ეგრისის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი და გამორჩეული მმართველია. მისი მეფობა დაკავშირებულია ეგრისის დიდ ომთან (542– 562), რომელიც ბიზანტიასა და სასანიანთა ირანს შორის მიმდინარეობდა და რომლის მთავარი ბრძოლის ველი სწორედ ეგრისი გახდა. გუბაზმა თავდაპირველად ბიზანტიის წინააღმდეგ ირანთან კავშირი დაამყარა, თუმცა მოგვიანებით, როდესაც ირანის ნამდვილი მიზნები მისთვის ნათელი გახდა, პოლიტიკური კურსი შეცვალა და კვლავ ბიზანტიის მხარეს გადავიდა.
# მმართველობის დასაწყისი
გუბაზ II VI საუკუნის 40–50-იან წლებში მეფობდა. ამ დროს ეგრისი ფორმალურად ბიზანტიის ვასალური სამეფო იყო, თუმცა იმპერატორის ხელისუფლების გაძლიერებამ ადგილობრივი პოლიტიკური და ეკონომიკური ინტერესების შეზღუდვა გამოიწვია. განსაკუთრებული უკმაყოფილება გამოიწვია იმპერატორ იუსტინიანე I-ის პოლიტიკამ. მან ეგრისში გააძლიერა ბიზანტიური სამხედრო და ადმინისტრაციული კონტროლი, დააარსა ციხე-ქალაქი პეტრა, ხოლო ვაჭრობაზე მნიშვნელოვანი შეზღუდვები დააწესა.
# ირანთან კავშირი
541 წელს გუბაზ II-მ ირანის შაჰ ხოსრო I-თან კავშირი დაამყარა და ბიზანტიის წინააღმდეგ აჯანყდა. გუბაზმა ირანში ელჩებიც გაგზავნა. ლაზთა ელჩობის მიზანი იყო ირანისგან სამხედრო დახმარების მიღება და ბიზანტიის პოლიტიკისგან ეგრისის გათავისუფლება.ხოსრო I-მ ეგრისში ჯარი შეიყვანა და ამით დაიწყო ხანგრძლივი ომი ბიზანტიასა და ირანს შორის.
# ირანის პოლიტიკის შეცნობა
გუბაზმა მალე დაინახა, რომ ირანის მიზნები ეგრისის ინტერესებსაც ეწინააღმდეგებოდა. 548 წლისთვის ირანელთა ნამდვილი განზრახვები უკვე აშკარა გახდა: მათ გუბაზის მოშორება და ლაზთა მოსახლეობის საკუთარი მიწებიდან აყრა და მათ ადგილას ირანელთა ჩასახლება სურდათ. ამის შემდეგ გუბაზმა ირანს ზურგი აქცია და კვლავ ბიზანტიის მხარეს გადავიდა. ეს გადაწყვეტილება გუბაზის პოლიტიკური მოღვაწეობის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მომენტი იყო. იგი აღარ მოქმედებდა უბრალოდ ბიზანტიის წინააღმდეგ, არამედ ცდილობდა ისეთი ძალის მხარდაჭერას, რომელიც ეგრისის სახელმწიფოებრიობას შეინარჩუნებდა.
# ეგრისის დიდი ომი
542 წელს ირანის ჯარი ეგრისში შევიდა და დაიწყო ხანგრძლივი ომი, რომელიც 542–562 წლებში გაგრძელდა. კონფლიქტში ორივე დიდი სახელმწიფო ცდილობდა ეგრისზე კონტროლის მოპოვებას. გუბაზ II აქტიურად მონაწილეობდა სამხედრო მოქმედებებში. იგი ცდილობდა როგორც ეგრისის ტერიტორიის დაცვას, ისე მისი პოლიტიკური ინტერესების გათვალისწინებას ბიზანტიელ მოკავშირეებთან ურთიერთობისას. ეგრისელთა და ბიზანტიელთა ბრძოლა ირანის წინააღმდეგ განსაკუთრებით მძიმე იყო. ციხე-ქალაქი პეტრა ომის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ცენტრად იქცა.## დაპირისპირება ბიზანტიელ სარდლებთან გუბაზს თანდათან გაუჩნდა სერიოზული პრეტენზიები ბიზანტიელ სარდლებთან. 553 წელს ირანელებმა ბიზანტიელთა და ეგრისელთა გაერთიანებული ჯარი დაამარცხეს. გუბაზმა ეს მარცხი ბიზანტიელი სარდლების — მარტინეს, ბესასა და რუსტიკეს — უუნარობასა და ანგარებას დაუკავშირა. მან ამის შესახებ იმპერატორ იუსტინიანე I-ს აცნობა. იუსტინიანემ ბესა თანამდებობიდან გადააყენა, თუმცა გუბაზის კონფლიქტი ბიზანტიელ სამხედრო ხელმძღვანელებთან არ დასრულებულა.
# გუბაზ II-ის მკვლელობა
გუბაზ II-ის სიცოცხლე ტრაგიკულად დასრულდა. 554 წელს ბიზანტიელმა სარდლებმა რუსტიკემ და იოანემ გუბაზი ვერაგულად მოკლეს. მეფის მკვლელობამ ეგრისში დიდი აღშფოთება გამოიწვია და ქვეყნის პოლიტიკური მომავლის საკითხი მწვავედ დააყენა. გუბაზის მკვლელობის შემდეგ ეგრისში შეიკრიბა სახალხო კრება 555 წელს. კრებაზე ორი პოლიტიკური მიმართულება დაუპირისპირდა ერთმანეთს. ერთი ჯგუფი, რომელსაც აიეტი ხელმძღვანელობდა, ირანის მხარეს გადასვლას მოითხოვდა. მეორე ჯგუფი, რომლის ერთ-ერთი მთავარი წარმომადგენელი ფარტაზი იყო, ბიზანტიასთან კავშირის შენარჩუნებას ემხრობოდა, თუმცა იმპერატორისგან გუბაზის მკვლელთა დასჯას მოითხოვდა.საბოლოოდ მეორე პოზიციამ გაიმარჯვა და ეგრისელებმა ბიზანტიის იმპერატორს მიმართეს.
# მემკვიდრეობა
ეგრისელებმა იუსტინიანე I-ს გუბაზის მკვლელთა დასჯა და მისი ძმის, წათეს, მეფედ დამტკიცება მოსთხოვეს. იმპერატორმა მათი მოთხოვნა დააკმაყოფილა და გუბაზ II-ის შემდეგ ტახტზე მისი ძმა წათე II ავიდა. მოგვიანებით გუბაზის მკვლელთა სასამართლო გაიმართა და ისინი სიკვდილით დასაჯეს.
# ისტორიული მნიშვნელობა
გუბაზ II-ის მეფობა ეგრისის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი პერიოდია. იგი ცდილობდა ორ უდიდეს ძალას — ბიზანტიასა და ირანს — შორის არსებული დაპირისპირება საკუთარი ქვეყნის ინტერესებისთვის გამოეყენებინა. თავდაპირველად მან ირანთან თანამშრომლობა აირჩია, შემდეგ კი, ირანის რეალური გეგმების აღმოჩენის შემდეგ, კვლავ ბიზანტიის მხარეს გადავიდა. მისი მკვლელობა და მის შემდეგ გამართული სახალხო კრება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქართული პოლიტიკური აზროვნების ისტორიაშიც. კრებაზე აიეტისა და ფარტაზის სიტყვები აგათია სქოლასტიკოსმა შემოგვინახა და ისინი ქართული პოლიტიკური და ორატორული აზროვნების უძველეს მნიშვნელოვან ძეგლებად ითვლება.
მნიშვნელოვანი თარიღები541 წელი — გუბაზ II-ის მიერ ირანთან კავშირის დამყარება და ბიზანტიის
წინააღმდეგ აჯანყება. 542 წელი — ირანის ჯარის შესვლა ეგრისში და ეგრისის დიდი ომის დაწყება. 548 წელი — გუბაზ II-ის მიერ ირანის წინააღმდეგ პოლიტიკური კურსის შეცვლა და ბიზანტიის მხარეს დაბრუნება. 553 წელი — ბიზანტიურ-ეგრისული ჯარის დამარცხება; გუბაზის დაპირისპირება ბიზანტიელ სარდლებთან. 554 წელი — გუბაზ II-ის მკვლელობა. 555 წელი — ეგრისის სახალხო კრება გუბაზ II-ის მკვლელობის შემდეგ.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ხოსრო I ანუშირვანი — სასანიანთა ირანის შაჰი, რომელთანაც გუბაზ II-მ თავდაპირველად კავშირი დაამყარა. იუსტინიანე I — ბიზანტიის იმპერატორი, რომლის მმართველობის დროსაც გუბაზ II-ის აჯანყება და ეგრისის დიდი ომი მიმდინარეობდა. რუსტიკე და იოანე — ბიზანტიელი სარდლები, რომლებმაც 554 წელს გუბაზ II მოკლეს. აიეტი — ეგრისელი პოლიტიკური მოღვაწე, რომელიც 555 წლის სახალხო კრებაზე ირანთან კავშირის აღდგენას ემხრობოდა.ფარტაზი — ეგრისელი დიდებული, რომელიც ბიზანტიასთან კავშირის შენარჩუნებასა და გუბაზის მკვლელთა დასჯას უჭერდა მხარს. წათე II — გუბაზ II-ის ძმა და მისი მემკვიდრე ეგრისის ტახტზე.
დასკვნა
გუბაზ II ეგრისის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მეფე იყო. მისი მმართველობა დაემთხვა ბიზანტიასა და ირანს შორის სასტიკ ბრძოლას ეგრისის კონტროლისთვის. გუბაზი თავდაპირველად ირანის დახმარებით ცდილობდა ბიზანტიის გავლენისგან გათავისუფლებას, თუმცა მალე თავად ირანის გეგმებიც მიუღებლად მიიჩნია და კვლავ ბიზანტიის მხარეს გადავიდა. მისი მკვლელობა 554 წელს ეგრისის ისტორიაში დიდი პოლიტიკური კრიზისის მიზეზი გახდა. 555 წლის სახალხო კრებამ კი აჩვენა, რომ ეგრისის პოლიტიკური ელიტა საკუთარი ქვეყნის მომავალზე დამოუკიდებლად მსჯელობდა და მეფის მკვლელობაზე პასუხს ბიზანტიის იმპერატორისგანაც მოითხოვდა. საბოლოოდ გუბაზის ძმა წათე II გამეფდა, ხოლო ეგრისმა ბიზანტიასთან კავშირი შეინარჩუნა.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.