დემეტრე II თავდადებული
1270–1289
წარმოშობა და ოჯახი
დემეტრე II მიეკუთვნება ბაგრატიონთა სამეფო დინასტიას. იგი იყო აღმოსავლეთ საქართველოს მეფის, დავით VII ულუსა და მისი მეუღლის, გვანცა ქართველიშვილის (რაჭის ერისთავის ასულის) ვაჟი. დინასტიური ხაზით, იგი წარმოდგენილი იყო როგორც ბაგრატიონთა სამეფო შტოს კანონიერი მემკვიდრე. დემეტრეს ცხოვრებაში რამდენიმე ცნობილი ქორწინება ჰქონდა, რომლებმაც მნიშვნელოვანი პოლიტიკური კავშირები შექმნეს: მისი პირველი მეუღლე იყო ტრაპიზონის იმპერატორის ასული თამარი; მეორე მეუღლე — სძალი, ბუღა-ნოინის ასული; ხოლო მესამე მეუღლე გახდა ნათელა, ჯაყელთა საგვარეულოს წარმომადგენელი, სამცხის ათაბაგ ბექა I ჯაყელის ასული. დემეტრეს შეეძინა რამდენიმე შვილი, მათ შორის მომავალი მეფე ვახტანგ III, გიორგი V ბრწყინვალე და დავითი.
ტახტზე ასვლა
დემეტრე II საქართველოს სამეფო ტახტზე 1270 წელს ავიდა, მამის, დავით VII ულუს გარდაცვალების შემდეგ. რადგან იმ პერიოდში საქართველო უკვე მონღოლთა ილხანთა სახელმწიფოს ვასალურ დამოკიდებულებაში იმყოფებოდა, ახალგაზრდა მეფის ტახტზე დამტკიცება მონღოლთა ყაენის ნებართვასა და ოფიციალურ სანქციას მოითხოვდა. დემეტრემ შეძლო ილხანთა კარზე ლეგიტიმაციის მოპოვება და აღმოსავლეთ საქართველოს სამეფო გვირგვინის მიღება, რამაც უზრუნველყო დინასტიური უწყვეტობა მძიმე პოლიტიკურ ვითარებაში.
შიდა პოლიტიკა
დემეტრე II-ის შიდა პოლიტიკა მიმართული იყო მონღოლთა მძიმე ბატონობის პირობებში ქვეყნის ეკონომიკური და სოციალური მდგომარეობის შენარჩუნებისკენ. მეფე დიდ ძალისხმევას ხარჯავდა მოსახლეობის მძიმე ტვირთის შესამსუბუქებლად. იგი ცდილობდა ქვეყნის შიგნით ფეოდალური დაპირისპირებების შეკავებას და ეკლესიისა და მეურნეობის დახმარებას. მისი პოლიტიკა გამოირჩეოდა თავშეკავებით, რადგან ნებისმიერი მკვეთრი ან დაუმორჩილებელი ნაბიჯი მონღოლების მხრიდან ქვეყნის სრულ განადგურებას გამოიწვევდა.
საგარეო პოლიტიკა
მისი საგარეო პოლიტიკა მთლიანად იყო დაქვემდებარებული ილხანთა მონღოლური სახელმწიფოს ინტერესებს. დემეტრე II იძულებული იყო მუდმივად ეწარმოებინა აქტიური დიპლომატია ილხანთა კართან (თავრიზში), რათა შეენარჩუნებინა სამეფო პრივილეგიები. მეფე მონღოლთა მოთხოვნით მონაწილეობდა მათ სამხედრო კამპანიებში ახლო აღმოსავლეთში, რითაც ცდილობდა დაემტკიცებინა თავისი ერთგულება და აეცილებინა თავიდან ქვეყნის ახალი დამანგრეველი დარბევა.
ომები და მნიშვნელოვანი ბრძოლები
დემეტრე II მონღოლთა ვასალობის გამო ჩაბმული იყო ილხანთა მიერ ორგანიზებულ სამხედრო ოპერაციებში. იგი ქართული ლაშქრით მონაწილეობდა მონღოლთა არმიის შემადგენლობაში მცირე აზიისა და რეგიონის სხვა მიმართულებებით გამართულ ლაშქრობებში. ქართული ჯარის მონაწილეობამ ამ კამპანიებში შეინარჩუნა მეფის პოლიტიკური წონა მონღოლთა კარზე, თუმცა ქვეყნის შიდა რესურსები მუდმივად იძაბებოდა.
ტერიტორიული ცვლილებები და სამეფოს გაფართოება/შემცირება
დემეტრე II-ის მმართველობის პერიოდში აღმოსავლეთ საქართველო ძირითადად ინარჩუნებდა არსებულ საზღვრებს, თუმცა მონღოლთა მკაცრი ფისკალური პოლიტიკა და ხარკები ზღუდავდა სამეფოს ეკონომიკურ პოტენციალს. დასავლეთ საქართველო ამ პერიოდში დამოუკიდებელ პოლიტიკურ ერთეულად რჩებოდა დავით VI ნარინის მმართველობის ქვეშ, რაც გულისხმობდა ქვეყნის ორად გაყოფის მდგომარეობის შენარჩუნებას.
მნიშვნელოვანი რეფორმები და სახელმწიფოებრივი საქმიანობა
დემეტრე II ცდილობდა ქვეყნის შიდა ინფრასტრუქტურის აღდგენასა და ეკლესიის მხარდაჭერას. მან განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმო საქველმოქმედო და სამშენებლო საქმიანობას, რამაც ხალხში მისი მაღალი ავტორიტეტი განაპირობა. მისი სახელმწიფოებრივი საქმიანობა ძირითადად დიპლომატიურ გადარჩენასა და ერის სულიერი ფასეულობების დაცვას ემსახურებოდა.
ურთიერთობები სხვა სახელმწიფოებთან
საქართველოს ურთიერთობები სხვა სახელმწიფოებთან სრულად იმართებოდა ილხანთა მონღოლური კარის ჩარჩოებში. დემეტრე II წარმატებით იყენებდა პირად დიპლომატიურ ნიჭსა და ავტორიტეტს ილხანთა მთავარ მმართველებთან (არგუნ-ხანთან და სხვებთან) ურთიერთობაში, რაც გარკვეული დროის განმავლობაში იცავდა საქართველოს სრული პოლიტიკური კატასტროფისგან.
რელიგია, კულტურა და განათლება
დემეტრე II დიდი მფარველი იყო ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიისა და კულტურის. მისი მეფობის პერიოდში აშენდა და განახლდა მრავალი სატაძრო კომპლექსი. განსაკუთრებით აღსანიშნავია მისი ინიციატივითა და მხარდაჭერით აგებული მეტეხის ტაძარი თბილისში, რომელმაც მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა ქვეყნის სულიერ ცხოვრებაში.
მისი მმართველობის პერიოდში მომხდარი მნიშვნელოვანი მოვლენები
მისი მეფობის ყველაზე დრამატული და მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო ილხანთა კარზე შექმნილი პოლიტიკური ინტრიგები და შეთქმულებები. არგუნ-ხანის წინააღმდეგ მიმართული ე.წ. ბუღას შეთქმულების გამო, დემეტრე II პოლიტიკური ბრალდებების საფუძველზე მონღოლთა კარზე გამოიძახეს, სადაც მან ქვეყნის გადარჩენის მიზნით ნებაყოფლობით ჩაიბარა მსხვერპლის როლი და თავი შესწირა სამშობლოს.
გარდაცვალება და მემკვიდრეობა
დემეტრე II მოწამეობრივად აღესრულა 1289 წლის 12 მარტს, მონღოლთა ბანაკში (მუغانში), მას შემდეგ, რაც თავად წარდგა არგუნ-ხანის წინაშე, რათა თავისი ხალხი მოსალოდნელი დამსჯელი ექსპედიციისგან ეხსნა. მისი ცხედარი საქართველოში ჩამოასვენეს და მცხეთაში დაკრძალეს. საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ იგი წმინდანად შერაცხა და ეწოდა „დემეტრე თავდადებული“. მისი გარდაცვალების შემდეგ აღმოსავლეთ საქართველოს ტახტი ვახტანგ II-მ დაიკავა. მისი მემკვიდრეობა არის თავგანწირვისა და პატრიოტიზმის უმაღლესი მაგალითი ქართულ ისტორიაში.
მისი ისტორიული მნიშვნელობა
ისტორიულ მეხსიერებაში დემეტრე II შეფასებულია, როგორც უაღრესად კეთილშობილი, სულიერად ძლიერი და თავგანწირული მმართველი. მისმა ნებაყოფლობითმა მსხვერპლშეწირვამ გადაარჩინა საქართველო მონღოლთა მორიგი საშინელი დარბევისა და განადგურებისგან, რის გამოც იგი ქართველი ერის ისტორიულ მეხსიერებაში სამუდამოდ დარჩა, როგორც „თავდადებული“.
მნიშვნელოვანი თარიღები
1270 — დემეტრე II-ის ტახტზე ასვლა. 1289 (12 მარტი) — დემეტრე II-ის მოწამეობრივი აღსასრულება მონღოლთა ბანაკში.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
დავით VII ულუ — საქართველოს მეფე, დემეტრე II-ის მამა. გვანცა ქართველიშვილი — დემეტრე II-ის დედა. ნათელა — დემეტრე II-ის მეუღლე, სამცხის ათაბაგ ბექა I ჯაყელის ასული. არგუნ-ხანი — ილხანთა სახელმწიფოს მონღოლი მმართველი. ვახტანგ III — საქართველოს მეფე, დემეტრე II-ის ძე და მემკვიდრე.
ვახტანგ II
ვახტანგ II საქართველოს სამეფოს მეფე იყო, რომლის მმართველობაც XIII საუკუნის ბოლო ათწლეულს მიეკუთვნება. მან ქვეყნის მართვა მონღოლთა ბატონობის მძიმე პერიოდში იკისრა, როდესაც საქართველოს პოლიტიკური და ეკონომიკური ცხოვრება სრულად იყო დამოკიდებული ილხანთა ოვლობის გადაწყვეტილებებზე.
წარმოშობა და ოჯახი
ვახტანგ II იყო ბაგრატიონთა დინასტიის დასავლეთ საქართველოს შტოს წარმომადგენელი — იმერეთის ერისთავის, დავით ნარინის ძე. მისი დედა იყო გიორგი I-ის ასული მონა ქათალი. ვახტანგის წარმომავლობა აკავშირებდა საქართველოს ორ ძირითად სამეფო შტოს, რაც მას პოლიტიკურ ლეგიტიმაციას ანიძებდა.
ტახტზე ასვლა
ვახტანგ II საქართველოს ტახტზე 1289 წელს ავიდა. მისი გამეფება დაკავშირებული იყო ქვეყანაში შექმნილი რთული პოლიტიკური ვითარებითა და მონღოლთა ყაენის ნებით. წინამორბედის, დემეტრე II თავდადებულის ტრაგიკული დაღუპვის შემდეგ, მონღოლურმა კარმა საქართველოს მეფედ სწორედ ვახტანგი დაამტკიცა.
შიდა პოლიტიკა
ვახტანგ II-ის მმართველობის პერიოდში ქვეყანა ცდილობდა გადარჩენასა და შიდა სტაბილიზაციის შენარჩუნებას მონღოლთა მუდმივი ზეწოლის ფონზე. მეფე იძულებული იყო ეფექტიანი დიპლომატიური ნაბიჯები გადაედგა იმისათვის, რომ შეემსუბუქებინა მოსახლეობისთვის დაკისრებული მძიმე ხარკები და შეენარჩუნებინა ქვეყნის შიდა ერთიანობა.
საგარეო პოლიტიკა
ვახტანგ II-ის საგარეო პოლიტიკა სრულად იყო განსაზღვრული ილხანთა სახელმწიფოს ინტერესებით. მეფე ვალდებული იყო პატივი ეცა მონღოლთა ყაენის ბრძანებებისთვის და მონაწილეობა მიეღო მათ სამხედრო ლაშქრობებში, რაც ითვალისწინებდა ქართული ლაშქრის გაგზავნას რეგიონულ კონფლიქტებში.
გარდაცვალება და მემკვიდრეობა
ვახტანგ II გარდაიცვალა 1292 წელს, მოკლე მმართველობის შემდეგ. იგი დაკრძალეს გელათის მონასტერში, რომელიც ბაგრატიონთა სამეფო საძვალეს წარმოადგენდა. მისი გარდაცვალების შემდეგ საქართველოს ტახტზე ვახტანგის ბიძაშვილი, დავით VIII ავიდა.
დავით ნარინი — იმერეთის მეფე, ვახტანგ II-ის მამა
არღუნ-ყაენი — ილხანთა სახელმწიფოს მმართველი, რომლის დროსაც ვახტანგი ავიდა ტახტზე
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.