ალექსანდრე I დიდი
1412–1442
წარმოშობა და ოჯახი
ალექსანდრე I წარმოსდგებოდა ბაგრატიონთა სამეფო დინასტიიდან. იგი იყო საქართველოს ტრაგიკულად დაღუპული მეფის, კონსტანტინე I-ისა და მისი მეუღლის, ცხუმის ერისთავის ასული ნათიას (ნათელას) უფროსი ძე. სამეფო ოჯახის ინტერესებისა და პოლიტიკური კავშირების გასაძლიერებლად, ალექსანდრე I-მა ორჯერ იქორწინა. მისი პირველი მეუღლე იყო დուاندუხტი (დულანდუხტი), რომელთანაც სამი შვილი შეეძინა: მომავალი მეფეები ვახტანგი და დემეტრე, აგრეთვე ასული თამარი. პირველი მეუღლის გარდაცვალების შემდეგ, მან ცოლად შეირთო თამარი — იმერეთის სამეფო სახლის წარმომადგენელი (ალექსანდრე I-ის (I-ლი იმერეთში) ასული), რომელთანაც შეეძინა შვილი, მომავალი მეფე გიორგი VIII.
ტახტზე ასვლა
ალექსანდრე I-მა საქართველოს სამეფო ტახტი 1412 წელს დაიკავა, მამის, კონსტანტინე I-ის ტრაგიკული გარდაცვალების შემდეგ. იგი ქვეყნის სათავეში ჩაუდგა ისეთ პერიოდში, როდესაც საქართველო თემურ ლენგისა და თურქმანული ტომების მრავალწლიანი, დამანგრეველი შემოსევებისგან სრულად დაქცეული და დასუსტებული იყო.
შიდა პოლიტიკა
ალექსანდრე I-ის შიდა პოლიტიკა მიმართული იყო ქვეყნის გაერთიანების, ცენტრალური ხელისუფლების განმტკიცებისა და ფეოდალური სეპარატიზმის აღკვეთისაკენ. მან მკაცრი და თანმიმდევრული ზომებით მოახერხა ქვეყნის შიგნით წესრიგის დამყარება. ალექსანდრე დიდმა შეძლო ურჩი ფეოდალების დამორჩილება და სამეფო ხელისუფლების უზენაესობის აღდგენა საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში, რამაც მყარი საფუძველი შეუქმნა ქვეყნის მომავალ ეკონომიკურ და სულიერ აღორძინებას.
საგარეო პოლიტიკა
საგარეო ასპარეზზე ალექსანდრე I აქტიურ და ძლიერ დიპლომატიურ კურსს ატარებდა. მან ისარგებლა იმ დროისათვის მეზობელ მუსულმანურ სახელმწიფოებში (კარა-კოიუნლუსა და აკ-კოიუნლუს გაერთიანებებში) შიდა არეულობებით და წარმატებით დაიცვა საქართველოს საზღვრები გარე აგრესიისაგან, რამაც ქვეყანას ხანგრძლივი მშვიდობისა და სტაბილურობის მოპოვების საშუალება მისცა.
ომები და მნიშვნელოვანი ბრძოლები
მეფობის პირველ წლებში ალექსანდრეს მოუწია მამის მკვლელების, შავი ცხვრის თურქმანების წინააღმდეგ ბრძოლა. მან წარმატებული სამხედრო მოქმედებებით განდევნა მტრები საქართველოს საზღვრებიდან და უზრუნველყო სამხრეთ პროვინციების უსაფრთხოება. განსაკუთრებით აღსანიშნავია მისი წარმატებული ლაშქრობა სომხეთის მიმართულებით, სადაც მან დაამარცხა ყარა-იუსუფის შვილები და გაათავისუფლა ქალაქი ლორვი, რომელიც საქართველოს შემოუერთა.
ტერიტორიული ცვლილებები და სამეფოს გაფართოება/შემცირება
ალექსანდრე I-ის მმართველობის პერიოდი გამოირჩევა საქართველოს ტერიტორიების მნიშვნელოვანი გაფართოებითა და ქვეყნის ერთიანობის განმტკიცებით. მან სამეფოს საზღვრებში დაუბრუნა ლორეს მხარე და განამტკიცა კონტროლი ქვეყნის ძირითად პროვინციებზე.
მნიშვნელოვანი რეფორმები და სახელმწიფოებრივი საქმიანობა
ალექსანდრე დიდმა უზარმაზარი მასშტაბის სახელმწიფოებრივი და სამშენებლო საქმიანობა წამოიწყო, რის გამოც იგი ქართულმა ისტორიოგრაფიამ „დიდით“ შეამკო. ქვეყნის აღდგენა-განახლების მიზნით, მან შემოიღო სპეციალური საკანონმდებლო რეგულაციები და საგადასახადო სისტემა — ე.წ. „ბოქლომის“ წესი და საგანგებო მოსაკრებლები, რომელთა მეშვეობითაც მოსახლეობისგან შეგროვებული სახსრები მთლიანად ინფრასტრუქტურისა და ეკონომიკის აღდგენას მოხმარდა.
რელიგია, კულტურა და განათლება
მეფემ განსაკუთრებული ზრუნვა გამოიჩინა ქართული ეკლესიისა და კულტურული კერების აღორძინების საქმეში. მისი ინიციატივითა და დაფინანსებით სრულად განაახლეს და აშენდა მრავალი ტაძარი და მონასტერი (მათ შორის სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარი, რუისის ტაძარი და სხვა). ალექსანდრე I-მა უდიდესი მატერიალური დახმარება გაუწია იერუსალიმის ჯვრის მონასტერს და ათონის ივერთა მონასტერს, რითაც ხელი შეუწყო ქართული სულიერი და კულტურული გავლენის შენარჩუნებას უცხოეთში.
მისი მმართველობის პერიოდში მომხდარი მნიშვნელოვანი მოვლენები
ქვეყნის მასშტაბური აღმშენებლობა: თემურ ლენგის შემოსევებისგან დანგრეული ქალაქების, ციხე-სიმაგრეებისა და სატაძრო კომპლექსების საყოველთაო რესტავრაცია. მისიანის (აღმოსავლეთ საქართველოს) კოლონიზაცია-დასახლება: მეფემ აქტიურად დაიწყო ნასოფლარებისა და გაპარტახებული ტერიტორიების დასახლება, რათა აღედგინა ქვეყნის ეკონომიკური პოტენციალი.
გარდაცვალება და მემკვიდრეობა
ალექსანდრე I-მა 1442 წელს ნებაყოფლობით დატოვა სამეფო ტახტი და ბერად აღიკვეცა (სახელად ათანასე ეწოდა). იგი გარდაიცვალა 1445 წელს და დაკრძალეს გელათის მონასტერში, საქართველოს მეფეთა საძვალეში. მისი გადადგომის შემდეგ ტახტი მისმა უფროსმა ძემ, ვახტანგ IV-მ დაიკავა.
მისი ისტორიული მნიშვნელობა
ალექსანდრე I დიდი საქართველოს ისტორიაში შევიდა როგორც ბრწყინვალე სახელმწიფო მოღვაწე, რომელმაც შეძლო ქვეყნის სრული კატასტროფიდან გამოყვანა, მისი ეკონომიკური აღორძინება, პოლიტიკური გაერთიანება და კულტურული განახლება. მისმა მმართველობამ შეაჩერა ქვეყნის დაშლის პროცესი და საქართველოს ოქროს ხანის შემდეგ ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებული და მშვიდობიანი პერიოდი აჩუქა.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.