თეოდოს III
975–978 (სავარაუდო)
წარმოშობა და ოჯახი
თეოდოს III გიორგი II-ის ძე იყო. მისი მამა, გიორგი II, 922–957 წლებში აფხაზთა სამეფოს მართავდა და X საუკუნის პირველ ნახევარში ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი ქართველი მეფე იყო. თეოდოსის ძმები იყვნენ ლეონ III და დემეტრე III. ლეონ III-ის შემდეგ ტახტზე დემეტრე III ავიდა. თეოდოსი დემეტრეს მთავარი მოწინააღმდეგე გახდა. თეოდოს III-ს საკუთარი შვილი არ ჰყავდა. სწორედ მისმა უშვილობამ და აფხაზთა სამეფოში შექმნილმა მძიმე პოლიტიკურმა მდგომარეობამ მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა 978 წელს ბაგრატ III-ის გამეფებაში.
ბავშვობა და ტახტისათვის ბრძოლათეოდოს III ბავშვობიდან ბიზანტიაში იზრდებოდა.
967 წელს, ლეონ III-ის გარდაცვალების შემდეგ, აფხაზთა სამეფოს ტახტი დემეტრე III-მ დაიკავა. დემეტრეს გამეფებას ყველა პოლიტიკური ძალა არ შეეგუა. მსხვილ ფეოდალთა ჯგუფმა, რომელიც ცენტრალური სამეფო ხელისუფლების გაძლიერების წინააღმდეგი იყო, თეოდოსი დემეტრეს წინააღმდეგ წამოაყენა. დაიწყო ბრძოლა ტახტისათვის. თეოდოსი დამარცხდა, ხოლო დემეტრე III-მ იგი შეიპყრო. დემეტრეს ბრძანებით თეოდოსს თვალები დასთხარეს. ამის შემდეგ ისტორიულ წყაროებში იგი „თვალდამწვარისა“ და „მწუხარის“ სახელებით მოიხსენიება. თეოდოსის დაბრმავებამ იგი ტახტისათვის ბრძოლაში დროებით ჩამოაშორა, თუმცა დემეტრეს გარდაცვალების შემდეგ ვითარება შეიცვალა.
ტახტზე ასვლა
დემეტრე III დაახლოებით 975 წელს უშვილოდ გარდაიცვალა. ამის შემდეგ თეოდოს III აფხაზთა სამეფოს მეფე გახდა. მისი გამეფება განსაკუთრებული გარემოებების ფონზე მოხდა. მეფე ფიზიკურად უსინათლო იყო, ხოლო სამეფოში უკვე არსებობდა ძლიერი ფეოდალური დაპირისპირება. ამან ცენტრალური ხელისუფლების მდგომარეობა კიდევ უფრო შეასუსტა.
შიდა პოლიტიკა
თეოდოს III-ის მმართველობის მთავარი პრობლემა აფხაზთა სამეფოში პოლიტიკური არასტაბილურობა გახდა. ფეოდალური დაპირისპირება, რომელიც დემეტრე III-ის დროს გამწვავდა, თეოდოსის მეფობისას კიდევ უფრო გაძლიერდა. წყაროების მიხედვით, მეფის უსინათლობითა დახელისუფლების სისუსტით ფეოდალებმა ისარგებლეს და ქვეყანაში ფეოდალურმა ანარქიამ მოიმატა. GGeorgian Encyclopedia+1 ამ ვითარებამ აფხაზთა სამეფოს ცენტრალური ხელისუფლება მნიშვნელოვნად დაასუსტა. მეფემ ვერ შეძლო სამეფოს პოლიტიკური მდგომარეობის სტაბილიზაცია.
ქართლის პოლიტიკური მდგომარეობა
თეოდოს III-ის მეფობის პერიოდში ქართლი კვლავ მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ბრძოლის ცენტრი იყო. აფხაზთა სამეფოს დასუსტებით ისარგებლეს კახეთის პოლიტიკურმა ძალებმა და ქართლისთვის ბრძოლა დაიწყეს. ქართლის მთავარი პოლიტიკური ცენტრი ამ პერიოდში უფლისციხე იყო. ქართლის ერისთავმა იოანე მარუშისძემ შექმნილ ვითარებაში ქვეყნის გაერთიანებისათვის მნიშვნელოვანი პოლიტიკური გეგმა შეიმუშავა. მისი ინიციატივით დახმარებისთვის დავით III კურაპალატს მიმართეს. დავით III კურაპალატი იმ დროის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი ქართველი პოლიტიკური მოღვაწე იყო. მისი მხარდაჭერით ბაგრატ ბაგრატიონი, თეოდოს III-ის დისშვილი, თავდაპირველად ქართლის გამგებლად დადგინდა, შემდეგ კი აფხაზთა სამეფოს ტახტზე ავიდა.
ბაგრატ III-ის გამეფება
თეოდოს III-ის მეფობის ყველაზე მნიშვნელოვანი ისტორიული შედეგი სწორედ ბაგრატ III-ის გამეფებას უკავშირდება. თეოდოს III-ს შვილი არ ჰყავდა. მისი დისშვილი იყო ბაგრატ ბაგრატიონი — გურგენის ძე და გიორგი II აფხაზთა მეფის ასულის, გურანდუხტის, შვილი. ამგვარად, ბაგრატს დედისმხრიდან აფხაზთა სამეფო დინასტიის მემკვიდრეობასთან პირდაპირი კავშირი ჰქონდა. 975 წელს დავით III კურაპალატმა ბაგრატი ქართლის გამგებლად დაადგინა, ხოლო 978 წელს ბაგრატი აფხაზთა მეფედ აკურთხეს. ბაგრატ III-ის აფხაზთა მეფედ გამეფება იოანე მარუშისძისა და დავით III კურაპალატის პოლიტიკური მხარდაჭერით განხორციელდა. ამ მოვლენამ საქართველოს პოლიტიკური გაერთიანების პროცესში ახალი ეტაპი დაიწყო. GGeorgian Encyclopedia+1
მეფობის დასრულება
978 წელს თეოდოს III ტახტიდან ჩამოაყენეს. ბაგრატ III აფხაზთა მეფედ აკურთხეს, ხოლო გადაყენებული თეოდოს III დავით III კურაპალატთან, ტაოში, გაგზავნეს. ამის შემდეგ თეოდოს III ისტორიულ წყაროებში აღარ იხსენიება. ამით დასრულდა აფხაზთა სამეფოს ძველი სამეფო დინასტიის მმართველობის პერიოდი და აფხაზთა სამეფოს ტახტზე ბაგრატიონთა საგვარეულოს წარმომადგენელი ავიდა.
საქართველოს გაერთიანების პროცესში მისი მეფობის
მნიშვნელობა თეოდოს III-ის მეფობა პირდაპირ უკავშირდება იმ მოვლენებს, რომლებმაც საქართველოს ერთიანი სამეფოს ჩამოყალიბებას შეუწყო ხელი. მისი მმართველობის დროს აფხაზთა სამეფოში არსებული ფეოდალური დაპირისპირება იმდენად გაძლიერდა, რომ ქვეყნის პოლიტიკური ელიტის ნაწილმა ახალი მმართველის მოძებნა საჭიროდ მიიჩნია.იოანე მარუშისძისა და დავით III კურაპალატის მხარდაჭერით ბაგრატ III-ის გამეფებამ დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს პოლიტიკური გაერთიანებისათვის ახალი შესაძლებლობა შექმნა. 978 წელს ბაგრატ III-ის აფხაზთა მეფედ კურთხევა საქართველოს გაერთიანების ისტორიის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს მოვლენად ითვლება. სწორედ ბაგრატ III-ის მმართველობის დროს დაიწყო იმ პოლიტიკური ერთეულების თანდათანობითი გაერთიანება, რომლებმაც შემდგომში ერთიანი ქართული სამეფო შექმნა.
რელიგია, კულტურა და განათლება
თეოდოს III-ის მმართველობის პერიოდში კულტურული და საგანმანათლებლო საქმიანობის შესახებ ისეთი კონკრეტული ცნობები არ შემონახულა, რომელთა საფუძველზეც მისი პირადი წვლილის ცალკე შეფასება შესაძლებელი იქნებოდა.
მისი მმართველობის პერიოდში მნიშვნელოვანი
მოვლენები დაახლოებით 975 — დემეტრე III-ის გარდაცვალების შემდეგ თეოდოს III აფხაზთა მეფე გახდა. 975 წლის შემდეგ — აფხაზთა სამეფოში ფეოდალური დაპირისპირება და ცენტრალური ხელისუფლების დასუსტება გამწვავდა. 975 — დავით III კურაპალატმა იოანე მარუშისძის დახმარებით ბაგრატ III ქართლში გაამგზავრა და ქართლის გამგებლად დაადგინა. 978 — ბაგრატ III აფხაზთა მეფედ აკურთხეს. 978 — თეოდოს III ტახტიდან ჩამოაყენეს და ტაოში, დავით III კურაპალატთან გაგზავნეს. ამის შემდეგ იგი წყაროებში აღარ იხსენიება. ## გარდაცვალება თეოდოს III-ის გარდაცვალების ზუსტი თარიღი და გარემოებები სანდო წყაროებში არ არის შემონახული. 978 წელს ტახტიდან გადაყენების შემდეგ იგი დავით III კურაპალატთან, ტაოში, გაგზავნეს. ამის შემდეგ ისტორიულ წყაროებში მისი შესახებ ცნობები აღარ გვხვდება. NNational Library of Georgia+1
ისტორიული მნიშვნელობა
თეოდოს III-ის მეფობა აფხაზთა სამეფოს ისტორიის გარდამტეხი პერიოდი იყო. მისი მეფობა დაიწყო იმ დროს, როდესაც აფხაზთა სამეფო უკვე შესუსტებული იყო დინასტიური დაპირისპირებებით. თეოდოსის მეფობისას ფეოდალურმა ბრძოლამ კიდევ უფრო მწვავე ხასიათი მიიღო და ცენტრალური ხელისუფლება დასუსტდა. ამ პოლიტიკური კრიზისის შედეგად გაჩნდა შესაძლებლობა, რომ აფხაზთა სამეფოს ტახტზე ბაგრატიონთა საგვარეულოს წარმომადგენელი ასულიყო. 978 წელს ბაგრატ III-ის გამეფებამ კი საქართველოს პოლიტიკური გაერთიანების პროცესს ახალი მიმართულება მისცა. თეოდოს III-ის ისტორიული მნიშვნელობა, შესაბამისად, მხოლოდ მისი მოკლე მეფობით არ განისაზღვრება. მისი მეფობის დასასრულმა და ბაგრატ III-ის გამეფებამ დაასრულა აფხაზთა სამეფოს ძველი დინასტიური ეპოქა და საფუძველი ჩაუყარა ბაგრატიონთა მმართველობის ახალ ეტაპს. ბაგრატ III-ის გამეფებით აფხაზთა სამეფო თანდათან იქცა იმ პოლიტიკური გაერთიანების ერთ-ერთ მთავარ საფუძვლად, რომლის შედეგადაც XI საუკუნის დასაწყისში ერთიანი ქართული სახელმწიფო ჩამოყალიბდა. GGeorgian Encyclopedia+1## მნიშვნელოვანი თარიღები დაახლოებით 975 — თეოდოს III აფხაზთა მეფე გახდა. 975 წლის შემდეგ — აფხაზთა სამეფოში ფეოდალური ანარქიის გაძლიერება. 975 — ბაგრატ III-ის ქართლში გამგებლად დადგენა. 978 — ბაგრატ III-ის აფხაზთა მეფედ კურთხევა. 978 — თეოდოს III-ის ტახტიდან ჩამოყენება და ტაოში გაგზავნა.
მნიშვნელოვანი პიროვნებები
გიორგი II — აფხაზთა მეფე და თეოდოს III-ის მამა. ლეონ III — აფხაზთა მეფე და თეოდოს III-ის ძმა. დემეტრე III — აფხაზთა მეფე და თეოდოს III-ის ძმა, რომელმაც იგი ტახტისათვის ბრძოლაში დაამარცხა და დააბრმავა. ბაგრატ III — თეოდოს III-ის დისწული და მისი შემდეგ აფხაზთა მეფე; მოგვიანებით ერთიანი საქართველოს პირველი მეფე. დავით III კურაპალატი — ტაოს ძლიერი მმართველი, რომელმაც მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ბაგრატ III-ის ქართლში და შემდეგ აფხაზთა ტახტზე გამეფებაში. იოანე მარუშისძე — ქართლის ერისთავი, რომლის პოლიტიკური ინიციატივითაც ბაგრატ III-ის გამეფების პროცესი განხორციელდა.
წყაროები
წყარო მალე დაემატება.